वारली घरांची रचना: माती आणि कारवीपासून बनवलेली घरे भूकंपालाही कशी तोंड देतात?

लेखक: नितेश काठ्या (पालघर)

राम राम मंडळी! मी नितेश काठ्या. आपला पालघर जिल्हा म्हटलं की डोळ्यांसमोर काय येतं? गर्द झाडी, उंच-सखल डोंगर, पावसाळ्यात ओसंडून वाहणारे झरे आणि या सगळ्या निसर्गाच्या कुशीत विसावलेली, एका विशिष्ट लयीत बांधलेली वारली पाड्यांवरची ती सुंदर घरं. आज मी संगणकावर बसून कुठलीही पुस्तकी माहिती कॉपी-पेस्ट करत नाहीये. हे जे काही मी लिहितोय, तो माझा स्वतःचा अनुभव आहे. याच मातीत मी लहानाचा मोठा झालो, याच कारवीच्या भिंतींना पाठ लावून दुपारची वामकुक्षी घेतलीये आणि उन्हाळा-पावसाळा सोसत या घरांची ताकद जवळून अनुभवली आहे.

आजकाल जिकडे तिकडे सिमेंटची जंगलं उभी राहतायत. चार सुक्या विटा आणि सिमेंटचं मिश्रण टाकून गगनचुंबी इमारती उभ्या केल्या जात आहेत. पण जरा निसर्गाने कूस बदलली, भूकंपाचा एक सौम्य धक्का बसत नाही तोच या सिमेंटच्या भिंतींना मोठमोठे तडे जातात, इमारती पत्त्यासारख्या कोसळतात. पण आमच्या पालघरच्या ग्रामीण भागात, डहाणू, जव्हार, मोखाडा किंवा वाड्याच्या दुर्गम पाड्यांवर तुम्ही गेलात, तर तिथे वर्षानुवर्षे उभी असलेली वारली घरं तुम्हाला दिसतील. ही घरं केवळ उन्हा-पावसापासून रक्षण करत नाहीत, तर थेट भूकंपाच्या धक्क्यांनाही अगदी लीलया पचवून लावतात!

हे ऐकून कदाचित शहरात राहणाऱ्या अनेकांना नवल वाटेल. “अहो नितेशभाऊ, माती आणि काड्यांची घरं भूकंपाला कशी तोंड देणार?” असा प्रश्न पडणं साहजिकच आहे. पण या मागे आमच्या पूर्वजांचं एक अफाट निसर्गविज्ञान दडलेलं आहे. चला, आज मी तुम्हाला आमच्या या पारंपारिक वारली घरांच्या अंतरंगात घेऊन जातो आणि त्यामागचं विज्ञान सोप्या भाषेत सांगतो.

१. कारवी आणि माती: निसर्गाचे सर्वात लवचिक इंजिनिअरिंग

आमच्या भागात एक वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर आढळते, तिला आम्ही म्हणतो ‘कारवी’. कारवीच्या काड्या दिसायला अगदी पातळ आणि पोकळ वाटतात, पण त्यांची ताकद अफाट असते. वारली घराचा पाया रचताना आणि भिंती उभारताना कारवी हा मुख्य कणा असतो.

• कारवीची गुंफण (Wattle and Daub): घर बांधताना पहिल्यांदा सागवान किंवा बांबूचे मजबूत खांब जमिनीत खोलवर रोवले जातात. त्यानंतर कारवीच्या काड्या उभ्या-आड्या अशा पद्धतीने एकमेकांत घट्ट विणल्या किंवा गुंफल्या जातात. हा एक प्रकारचा नैसर्गिक सांगाडा (Mesh) तयार होतो.
• चिखलाचा लेप: एकदा का कारवीची ही जाळी तयार झाली की, त्यावर स्थानिक लाल माती, तांदळाचा कोंडा (तुस) आणि शेण यांचं मिश्रण करून बनवलेला चिखल दोन्ही बाजूंनी थापला जातो.

हे सुद्धा वाचा : कोहोज किल्ल्याचे ‘हार्ट-शेप’ तळे: एका पालघरकराच्या नजरेतून तिथे पोहोचण्याचा अचूक ट्रेकिंग मार्ग

भूकंपात हे कसं काम करतं?

जेव्हा भूकंप येतो, तेव्हा जमीन हलते. सिमेंटची भिंत पूर्णपणे कडक (Rigid) असते, त्यामुळे जमिनीच्या धक्क्यासोबत ती स्वतःला जुळवून घेऊ शकत नाही आणि तिला तडे जातात. पण कारवीच्या काड्या आणि मातीची भिंत अत्यंत लवचिक (Flexible) असते. भूकंपाच्या लहरी जेव्हा या भिंतींमधून प्रवास करतात, तेव्हा कारवीची गुंफण त्या धक्क्याची ऊर्जा स्वतःमध्ये शोषून घेते आणि भिंत किंचित हलून पुन्हा आपल्या जागी स्थिर होते. म्हणजेच, ती मोडत नाही तर लवते!

२. छपराची हलकी रचना आणि त्रिकोणी समतोल

शहरातल्या घरांची छपरं आरसीसी स्लॅबची म्हणजेच टनवारी वजनाची असतात. भूकंप आला की हेच जड छप्पर डोक्यावर पडून जीव जाण्याचा धोका सगळ्यात जास्त असतो. पण आमच्या वारली घरांचं गणित पूर्ण वेगळं आहे.

• नैसर्गिक छप्पर: वारली घराचं छप्पर हे बांबू, पेंढा (पेंढी), आणि स्थानिक गवत वापरून बनवलं जातं. हे छप्पर वजनाने अत्यंत हलकं असतं.
• त्रिकोणी आकार (Triangular Structure): छपराचा आकार हा नेहमी शंकू सारखा किंवा त्रिकोणी असतो. विज्ञानाचा साधा नियम आहे की, त्रिकोणी रचना ही भूमितीय दृष्ट्या सर्वात जास्त स्थिर (Stable) असते. वारा असो वा भूकंपाचा धक्का, छपराचं वजन घराच्या खांबांवर समप्रमाणात विभागलं जातं.

जर चुकून कधी अती तीव्रतेचा भूकंप आलाच (जो आमच्या भागात सहसा येत नाही, पण आलाच तरी), तर हे हलकं छप्पर कोसळलं तरी आत राहणाऱ्या माणसांना फारशी गंभीर दुखापत होत नाही. हे घर स्वतः कोसळून माणसांचा जीव घेत नाही, तर त्यांना सुरक्षित ठेवतं.

३. जमिनीशी जोडलेला जिवंत पाया

आम्ही जेव्हा घर बांधतो, तेव्हा शहरासारखं खोल खड्डे खणून त्यात सिमेंट-लोखंडाचे अजस्र खांब उभे करत नाही. आमचा पाया हा निसर्गाशी जुळवून घेणारा असतो.

• लाकडी खांबांची कमाल: घराचे मुख्य खांब हे स्थानिक पातळीवर मिळणाऱ्या मजबूत लाकडाचे असतात. हे खांब जमिनीत घट्ट रोवलेले असले तरी जमिनीच्या हालचालींना ते काही प्रमाणात प्रतिसाद देऊ शकतात.
• शेणा-मातीने सारवलेली जमीन: घराची जमीन ही दगड-धोंडे आणि माती कुटून घट्ट केली जाते आणि त्यावर नियमितपणे शेण-मातीने सारवण केलं जातं. ही जमीन सिमेंटसारखी कडक नसल्यामुळे जमिनीच्या खालून येणारे हादरे किंवा व्हायब्रेशन्स काही प्रमाणात ही मातीच शोषून घेते.

४. केवळ भूकंपच नाही, तर हवामानाशीही जुळवून घेणारी वास्तू

एक राहून गेलं, ही घरं फक्त भूकंपालाच तोंड देत नाहीत, तर ती ‘ऑल-वेदर फ्रेंडली’ असतात. आमच्या पालघरमध्ये ऑक्टोबर हिटचा उकाडा आणि पावसाळ्यातला दमटपणा चांगलाच जाणवतो.

• उन्हाळ्यात एसी फेल: उन्हाळ्याच्या दिवसात जेव्हा बाहेर पारा चाळीशी पार करतो, तेव्हा या मातीच्या घरात पाऊल टाका, तुम्हाला एकदम थंड वाटेल. कारण माती आणि कारवी उष्णता आत येऊ देत नाही.
• हिवाळ्यात ऊबदार: हिवाळ्यात जेव्हा थंडी वाजते, तेव्हा याच घराच्या भिंती आतली ऊब धरून ठेवतात.

आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे, या भिंतींवर जेव्हा आमची भगिनी किंवा बांधव ती पांढऱ्या तांदळाच्या पिठाने ‘वारली चित्रकला’ रेखतात, तेव्हा त्या भिंती केवळ घर राहत नाहीत, तर तो एक जिवंत इतिहास आणि संस्कृतीचा आरसा बनतात. त्या चित्रांमध्ये मानवी जीवन, निसर्ग, झाडं-पशू आणि भूकंपासारख्या संकटांशी लढा देत आनंदाने जगण्याची जिद्दच तर दाखवलेली असते!

हे सुद्धा वाचा : बाजारची अदलाबदल (Barter System): पालघरच्या साप्ताहिक बाजारात आजही चालणारी अनोखी पद्धत

माझा वैयक्तिक अनुभव आणि आजची गरज

मी स्वतः अनेकदा पावसाळ्यात आणि अगदी लहान-सहान धक्क्यांच्या वेळी या घरांमध्ये राहिलो आहे. शहरी घरांमध्ये राहताना पंखा हलला तरी माणसाची धडधड वाढते, पण वारली पाड्यावरच्या या घरात निसर्गाच्या कुशीत झोपल्यासारखं सुरक्षित वाटतं. आज पर्यावरणपूरक (Eco-friendly) आणि शाश्वत (Sustainable) वास्तुकलेच्या नावाखाली जगभर ज्या गोष्टींवर संशोधन सुरू आहे, त्या गोष्टी आमच्या वारली बांधवांनी शेकडो वर्षांपूर्वीच आत्मसात केल्या आहेत.

आजच्या आधुनिक आर्किटेक्ट्सनी आणि इंजिनिअर्सनी आमच्या या पालघरच्या पारंपारिक घरांच्या रचनेचा अभ्यास करायला हवा. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कारवी-मातीची ही लवचिकता यांचं जर योग्य मिश्रण केलं, तर आपण भविष्यात अशी घरं बनवू शकू जी निसर्गाचा कोणताही कोप सहन करू शकतील.

शेवटी इतकंच म्हणेन, निसर्गाच्या विरोधात जाऊन बांधलेली सिमेंटची घरं कोसळू शकतात, पण निसर्गाला सोबती घेऊन, कारवी आणि मातीच्या मायेने उभारलेलं वारली घर नेहमी ताठ मानेने उभं राहतं!

तुम्हाला काय वाटतं? आपल्या या पूर्वजांच्या विज्ञानाबद्दल तुमच्या काही आठवणी किंवा विचार असतील, तर नक्की सांगा!