– नितेश काठ्या
(पालघरचा एक सामान्य तरुण, ज्याने हा अनुभव स्वतः जगला आहे)
मी पालघरचा! डहाणू-जव्हारच्या डोंगर-दऱ्यांमध्ये, वाड्या-वस्त्यांवर फिरत असताना मला नेहमीच जाणवतं की, आपल्या या पालघर जिल्ह्याने काय काय जपून ठेवलंय. आज आपण डिजिटल इंडियाच्या गप्पा मारतो, खिशातून फोन काढून ‘गुगल पे’ किंवा ‘फोन पे’ करतो, पण तुम्हाला खरं सांगू का? माझ्या पालघरच्या आतल्या भागातल्या साप्ताहिक बाजारात गेलात ना, तर तिथं आजही एक अशी संस्कृती पाहायला मिळते, जी पाहून भल्याभल्यांचे डोळे विस्फारतील. ती पद्धत म्हणजे ‘बाजारची अदलाबदल’… होय, ज्याला आपण इंग्रजीत ‘Barter System’ म्हणतो!
गेल्याच आठवड्यात मी आमच्या जवळच्याच एका साप्ताहिक बाजारात गेलो होतो. तो अनुभव, ती माणसं आणि तिथली ती देवाणघेवाण पाहून मला इतकं भरून आलं की, वाटलं हे आपल्या जगासमोर आलंच पाहिजे. आजच्या या लेखात मी माझा तोच जिवंत अनुभव तुमच्यासोबत शेअर करतोय.
हे सुद्धा वाचा : कांबड नृत्य’ (Kambad Dance): भात लावणीच्या वेळी केलं जाणारं पालघरचं विसरलेलं नृत्य.
त्या दिवशी बाजारात काय घडलं?
त्या दिवशी गुरुवार होता. आमच्या भागात गुरुवारचा बाजार म्हणजे मोठी पर्वणी! मी सकाळीच कॅमेरा आणि एक रिकामी पिशवी घेऊन बाजारात निघालो. बाजारात माणसांची एकच गर्दी, रंगीबेरंगी कपडे घातलेले आपले आदिवासी बांधव, भाजीपाल्याचा सुवास आणि एक वेगळाच उत्साह हवेत तरंगत होता.
मी एका कोपऱ्यात उभा राहून निरीक्षण करत होतो. तिथे एक म्हातारी आजी बसली होती—नाव तिचं ‘रमाबाई’. तिच्यासमोर एक टोपली होती, ज्यात अगदी ताजी, रानोमाळ फिरून गोळा केलेली ‘रानभाजी’ (कवळा आणि कोळू) होती. तेवढ्यात तिथं दुसरी एक मावशी आली, जिच्या हातात घरच्या शेतातले ताजे तांदूळ (कणगी) होते.
आता सामान्यतः काय होतं? आपण जातो, किंमत विचारतो आणि पैसे देतो. पण तिथं काही वेगळंच घडलं. त्या मावशीने आजीला विचारलं, “रमा, भाजी देशील का ग सायलीला (मुलीला) खायला? लय आवडते तिला ही रानभाजी.”
रमा आजी हसली आणि म्हणाली, “न्हाई का देणार? पण मला पण आज रात्री भातासाठी तांदूळ हवेत. तुझ्या पोत्यातले तांदूळ दे की म्याप (माप) भरून!”
त्यानंतर दोघांनी कोणतीही घासाघीस न करता, पैशाचा एकही रुपया न काढता, एका मापाने तांदूळ घेतले आणि बदल्यात रानभाजी दिली. दोघांच्याही चेहऱ्यावर एक असं समाधान होतं, जे कदाचित ५०० ची नोट देऊनही कुणाला मिळत नसेल. हाच तो ‘बाजारची अदलाबदल’ चा जिवंत पुरावा!
ही पद्धत आजही का टिकून आहे?
मला नेहमी प्रश्न पडायचा की, आजच्या या नोटा आणि कॉइन्सच्या दुनियेत ही जुनी पद्धत कशी काय टिकली? मी तिथेच एका वयस्कर आजोबांसोबत चहा पिता पिता गप्पा मारल्या, तेव्हा मला समजलं की यामागची कारणं खूप वेगळी आणि भावनिक आहेत:
- हंगामाची विविधता (Seasonal Variety): आपल्या पालघरमध्ये प्रत्येकाच्या जमिनीवर सगळंच पिकत नाही. कुणाकडे फक्त नागली (नाचणी) असते, तर कुणाकडे डोंगर उतारावरचे तांदूळ. कुणाकडे जंगलातील मध असतो, तर कुणाकडे वाळवलेली मासे (सुकट). मग पैशांची वाट न पाहता, आपल्याकडे जे जास्त आहे ते दुसऱ्याला द्यायचं आणि आपल्याकडे जे नाही ते त्याच्याकडून घ्यायचं, हा इथला अलिखित नियम आहे.
- निसर्गाशी जोडलेलं नातं: इथल्या माणसांसाठी निसर्ग हाच सर्वस्व आहे. निसर्गाने जे दिलं, ते वाटून खाण्यातच खरी मजा आहे, हा विचार इथल्या मातीत रुजलेला आहे.
- विश्वास आणि आपुलकी: या बाजारात पैशांपेक्षा जास्त ‘माणुसकीचं’ मूल्य असतं. एकमेकांवर असलेला विश्वास इतका घट्ट असतो की, “तू मला आज हे दे, मी तुला पुढच्या बाजाराला ते आणून देईन,” या शब्दावर व्यवहार पूर्ण होतात.
अदलाबदल होणाऱ्या मुख्य वस्तू
या साप्ताहिक बाजारात तुम्ही गेलात, तर तुम्हाला प्रामुख्याने खालील गोष्टींची अदलाबदल होताना दिसेल:
- नागली (नाचणी) आणि तांदूळ: हा तर इथला सर्वात मोठा व्यवहार आहे. भाकरीसाठी नागली देऊन बदल्यात भातासाठी तांदूळ घेतले जातात.
- रानभाज्या आणि सुकी मासे (सुकट/बोंबील): पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात डोंगरातून आणलेल्या ताज्या रानभाज्या देऊन, समुद्रकिनाऱ्यावरून आलेल्या सुक्या माशांची अदलाबदल होते. (डहाणू, सातपाटी भागातून आलेली मासे आणि जव्हार, मोखाड्याची भाजी यांचा हा सुंदर मिलाफ असतो.)
- जंगलातील मध किंवा कंदमुळे: शुद्ध मध देऊन घरगुती धान्य किंवा मिरची-मसाले घेतले जातात.
डिजिटल युगातला हा ‘ह्युमन टच’
मी जेव्हा संध्याकाळी बाजारातून घरी परतत होतो, तेव्हा माझ्या डोक्यात विचार सुरू होते. आज आपण मॉलमध्ये जातो, तिथं एसी असतो, ट्रॉली असते, बिलिंग काउंटरवर बारकोड स्कॅन केला जातो. पण तिथे माणसाचा माणसाशी संवाद कुठे असतो? तिथे फक्त ‘व्यवहार’ असतो.
पण माझ्या पालघरच्या या बाजारात ‘संवाद’ असतो, ‘हक्क’ असतो आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे ‘आपुलकी’ असते. तिथं वस्तू मोजताना वजनाचे काटे कदाचित थोडे मागे-पुढे होत असतील, पण मनाचा काटा कधीच चुकत नाही. एकमेकांना समजून घेण्याची हीच पद्धत या अदलाबदलीला जिवंत ठेवते.
हे सुद्धा वाचा : मनोरजवळील ‘ते’ पडकं गाव: जंगलाने वेढलेल्या जुन्या आदिवासी पाड्याची सफर
नितेशचे काही बोल (माझा वैयक्तिक विचार)
मित्रांनो, जर तुम्हाला कधी वेळ मिळाला ना, तर मॉलची वाट सोडून कधीतरी पालघरच्या जव्हार, मोखाडा, वाडा किंवा डहाणूच्या अंतर्गत भागातल्या साप्ताहिक बाजाराला भेट द्या. तिथे तुम्हाला कळेल की, जगण्यासाठी खूप मोठ्या बँक बॅलन्सची गरज नसते, तर एकमेकांचा हात धरून चालण्याची गरज असते.
पैशांच्या पलीकडे जाऊन माणसाने माणसाशी कसं वागावं, हे शिकवणारी ही ‘बाजारची अदलाबदल’ फक्त एक व्यापार नाही, तर ती आमच्या पालघरची संस्कृती आहे, आमचा अभिमान आहे!
तुम्हाला काय वाटतं? आजच्या या काळात अशी पद्धत टिकून राहणं गरजेचं आहे का? नक्की सांगा!