पालघर म्हटलं की डोळ्यांसमोर काय येतं? केळवे, सफाळे किंवा डहाणूचे अथांग समुद्रकिनारे, जव्हार-मोखाड्याचे धुक्यात हरवलेले डोंगर, किंवा मग हायवेवरची गर्दी. पण या सगळ्या पलीकडे, एका बाजूला वेगाने धावणारी मुंबई-अहमदाबाद हायवेची गाडी आणि दुसऱ्या बाजूला संथ वाहणारी वैतरणा नदी… या दोघांच्या मध्ये एक असं जग शांत निजलेलं आहे, ज्याची गोष्ट फार कमी लोकांना ठाऊक आहे.
मी नितेश काठ्या, राहणार पालघर. आपल्याच जिल्ह्यातल्या अशा जागा शोधणं, ज्या काळाच्या पडद्याआड गेल्या आहेत, हा माझा लहानपणापासूनचा छंद. काही दिवसांपूर्वीच माझ्या कानावर मनोरजवळच्या एका जुन्या, पडक्या आणि जंगलाने वेढलेल्या आदिवासी पाड्याची गोष्ट आली. एका मित्राने सांगितलं, “नितेश, मनोरच्या पुढे जंगलात आत एक जुना पाडा आहे. आता तिथे कोणी राहत नाही, सगळी घरं पडलीत, पण तिथे गेल्यावर जे जाणवतं ना, ते शब्दात सांगता येणार नाही.”
बस! मित्राचा हा शब्द मनाला लागला. शनिवारची सकाळ पकडली, बुलेटला किक मारली आणि मी निघालो त्या ‘पडक्या गावाच्या’ शोधात. आज तुम्हाला मी त्याच थरारक, शांत आणि मनाचा ठाव घेणाऱ्या सफरीवर घेऊन जाणार आहे.
मनोरचा तो रस्ता आणि जंगलाची सुरुवात
मनोर तसं आपल्या पालघरचं मुख्य नाकं. हायवेवरून जाताना आपण नेहमी मनोरच्या हॉटेल सुवर्णावर किंवा विठ्ठल कामतवर चहा प्यायला थांबतो. पण तिथून आत वळल्यावर जे मुख्य मनोर गाव लागतं, तिथून पुढे वाड्याच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यावर खरी गंमत सुरू होते.
सकाळची वेळ होती, साधारण साडेसात-आठ वाजले असतील. पावसाळा नुकताच संपून हिवाळ्याची चाहूल लागली होती, त्यामुळे हवेत एक मस्त गारवा होता. मनोर ओलांडून पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूला जंगलाची पट्टा सुरू होतो. तिथे मी माझी गाडी रस्त्याच्या कडेला एका ओळखीच्या काकांच्या घराजवळ लावली. कारण पुढे रस्ताच नव्हता. पुढे होती फक्त एक पाऊलवाट, जी थेट घनदाट जंगलात जात होती.
हे सुद्धा वाचा : चुलीवरचं जेवण: मनोर-वाडा रोडवरील ५ अशे ढाबे जे फक्त ट्रक ड्रायव्हर्सना माहित आहेत
माझ्यासोबत स्थानिक गाईड म्हणून लहानपणीचा एक आदिवासी मित्र, ‘लहू’ होता. लहूशिवाय तिथे जाणं म्हणजे स्वतःहून रस्ता चुकण्यासारखं होतं. लहूने खांद्यावर एक काठी घेतली, पायात साध्या चपला आणि तो निघाला पुढे. मी कॅमेरा सांभाळत त्याच्या मागे निघालो.
जंगलाची शांतता आणि निसर्गाचा थरार
जसजसे आम्ही पाऊलवाटेने आत गेलो, तसतसा हायवेच्या गाड्यांचा आवाज कमी होत गेला. पुढच्या १० मिनिटांत तो आवाज पूर्णपणे बंद झाला आणि त्याची जागा घेतली जंगलाच्या आवाजाने. झाडांच्या पानांची सळसळ, पक्षांचे वेगवेगळे आवाज आणि पायाखाली सुकलेल्या पानांचा होणारा ‘मुरमुर’ आवाज.
इथली झाडं इतकी उंच आणि दाट होती की, सूर्यप्रकाश जमिनीपर्यंत पोहोचायला धडपडत होता. काही ठिकाणी तर एवढं अंधारून आल्यासारखं वाटत होतं की क्षणभर वाटलं, आपण कुठल्यातरी वेगळ्याच दुनियेत आलोय.
तो एक वेगळाच अनुभव होता…
शहरात आपण एसीच्या हवेत राहतो, पण जंगलातल्या त्या ओल्या मातीचा आणि सागाच्या झाडांचा जो सुगंध येतो ना, तो जगातल्या कुठल्याच महागड्या अत्तराला येणार नाही. तो सुगंध छाती फुटेपर्यंत श्वासात भरून घेत मी चालत होतो.
चालता चालता मध्येच एक छोटा ओढा लागला. पाणी अगदी काचेसारखं स्वच्छ! आम्ही तिथे थांबलो, हाताची अॉंजळ करून ते गार पाणी प्यायलो. त्या पाण्याच्या एका घोटाने जो ताजेपणा दिला, तो थकावट क्षणात दूर करून गेला. लहू म्हणाला, “नितेश भाऊ, अजून थोडेच पुढे जायचे आहे. जुना पाडा आता जवळ आलाय.”
समोर आलं ‘ते’ पडकं गाव…
आणखी पाच मिनिटं चालल्यावर अचानक झाडी थोडी विरळ झाली. आणि माझ्या डोळ्यांसमोर जे दृश्य होतं, ते पाहून माझ्या अंगावर काटा आला.
समोर एक मोठी मोकळी जागा होती, जिथे काळाच्या ओघात निसर्गाने आपलं साम्राज्य परत मिळवलं होतं. तिथे एकेकाळी माणसांची वस्ती होती, याच पुरावा देणाऱ्या खुणा विखुरलेल्या होत्या.
होय, तोच तो जुना आदिवासी पाडा!
तिथे साधारण १५ ते २० घरांचे अवशेष दिसत होते. घरं कसली? मातीची आणि कारवीच्या (बांबू सारखी एक वनस्पती) काड्यांची बनवलेली ती घरं आता पूर्णपणे ढासळली होती. काही घरांच्या फक्त विटांच्या आणि दगडांच्या भिंती शिल्लक होत्या, तर काहींच्या छपरावरची कौलं फुटून जमिनीवर पडली होती.
सर्वात जास्त मन हेलावून टाकणारी गोष्ट म्हणजे, त्या पडक्या घरांच्या मधोमध उगवलेली मोठी झाडं. एका घराच्या चौकटीतून चक्क एक वडाचं झाड वर आलं होतं. जणू काही त्या झाडाने त्या घराला आपल्या कवेत घेतलं होतं.
का ओसाड झालं हे गाव?
मी तिथे एका मोठ्या दगडावर बसलो. आजूबाजूला पाहत असताना मनात सारखे विचार येत होते की, इथे कधीतरी लहान मुलं खेळत असतील, बायका पाण्याचे हंडे घेऊन जात असतील, संध्याकाळी चुलीचा धूर निघत असेल… मग असं काय झालं की हे अख्खं गाव एका रात्रीत किंवा हळूहळू ओसाड झालं?
मी लहूला विचारलं, “लहू, काय झालं होतं रे इथे? लोक का सोडून गेले हे गाव?”
लहूने जी गोष्ट सांगितली, ती ऐकून मन सुन्न झालं. तो म्हणाला:
- पाण्याचा प्रश्न: हा पाडा जंगलात खूप आत होता. उन्हाळ्यात इथले पाण्याचे ओढे पूर्णपणे सुकायचे. पिण्याच्या पाण्यासाठी इथल्या महिलांना मैलोन्मैल पायपीट करावी लागायची.
- रोजगार आणि शिक्षण: जंगलात राहून पोटाची खळगी भरणं कठीण झालं होतं. नवीन पिढीला शिक्षण आणि कामासाठी मनोर किंवा पालघर शहराकडे यावं लागायचं. रोज एवढ्या जंगलातून ये-जा करणं अशक्य होतं.
- वनविभागाचे नियम आणि सोयी-सुविधा: इथे वीज नव्हती, रस्ता नव्हता आणि दवाखाना तर खूप लांब होता. रात्री-अपरात्री कोणाला सर्पदंश झाला किंवा कोणी आजारी पडलं, तर डोली करून रुग्णाला हायवेपर्यंत आणावं लागायचं. त्यात अनेकांचे प्राण गेले.
त्यामुळे, साधारण १५-२० वर्षांपूर्वी या पाड्यावरील लोकांनी एकत्र निर्णय घेतला आणि ते हायवेच्या जवळ, जिथे शासनाने त्यांना जागा दिली, तिथे स्थलांतरित झाले. मागे उरली ती फक्त ही पडकी घरं आणि त्यांच्या आठवणी.
त्या पडक्या भिंतींमधला ‘ह्युमन टच’
मी त्या पडक्या घरांच्या अवशेषांमधून फिरू लागलो. मला एका घराच्या कोपऱ्यात एक तुटलेला मातीचा माठ दिसला. दुसऱ्या एका ठिकाणी चूल मांडलेले तीन दगड अजूनही तसेच होते, ज्यांवर काळा कोळसा तसाच सुकला होता.
तिथे मला एक जुनी, गंजलेली लोखंडी खेळण्यातली गाडी दिसली. ती पाहून डोळे भरून आले. कोणत्यातरी आदिवासी लेकराने ती गाडी या मातीत फिरवली असेल. आज तो मुलगा कुठेतरी शहरात मोठा झाला असेल, कदाचित नोकरी करत असेल, पण त्याचं बालपण मात्र याच जंगलातल्या पडक्या घरात कुठेतरी अडकून पडलं होतं.
तिथली शांतता भयाण नव्हती, तर ती एक प्रकारची ‘संथ आणि उदास’ शांतता होती. निसर्गाने त्या गावावर पूर्ण ताबा मिळवला होता. घरांच्या भिंतींवर हिरवेगार शेवाळ उगवले होते, जंगलातल्या वेलींनी छपरांना कवेत घेतले होते. हे पाहून एक गोष्ट जाणवली— माणूस निसर्गातून येतो, निसर्गातच राहतो आणि माणूस जेव्हा जागा सोडतो, तेव्हा निसर्ग पुन्हा आपली जागा हक्काने परत घेतो.
पालघरकरांना आणि भटक्या सोबत्यांना माझं सांगणं
मित्रांनो, आपण लाखो रुपये खर्च करून महाबळेश्वर, माथेरान किंवा गोव्याला जातो. पण आपल्या पालघर जिल्ह्याच्या पोटात असे कित्येक इतिहास आणि निसर्गाचे चमत्कार लपलेले आहेत, ज्यांची आपल्याला माहितीच नाही. मनोरजवळचा हा पाडा बघून आल्यावर मला जाणवलं की, पर्यटनाचा अर्थ फक्त डीजे लावून नाचणं किंवा हॉटेलात पार्ट्या करणं नाही. कधीकधी अशा शांत, पडक्या जागी येऊन काळाचा वेग अनुभवणं, हेही एक वेगळंच पर्यटन असतं.
पण एक महत्त्वाची गोष्ट: जर तुम्ही कधी अशा ठिकाणी जाणार असाल, तर निसर्गाचा आदर करा. तिथे प्लास्टिकचा कचरा करू नका, दारूच्या बाटल्या टाकू नका. ती कोणाचीतरी श्रद्धास्थानं, कोणाचीतरी जुनी घरं आहेत. त्या जागेचा पवित्रता राखा.
हे सुद्धा वाचा : केळव्याचे माडवे (Coconut Climbers): विना सेफ्टी ५० फूट झाडावर चढणाऱ्या धाडसी तरुणांची गोष्ट
सफरीचा शेवट…
दुपारचे साडेबारा-एक होत आले होते. जंगलात आता ऊन वाढू लागलं होतं. लहूने सांगितलं की आता निघायला हवं, कारण दुपारनंतर जंगलातले काही वन्यजीव पाण्याच्या शोधात बाहेर पडतात.
मी त्या पडक्या पाड्याला शेवटचा नमस्कार केला. त्या मातीतली शांतता माझ्या मनात साठवली आणि आम्ही परतीच्या प्रवासाला निघालो. मनात एक वेगळंच समाधान होतं— एका अशा जागेला भेट दिल्याचं, जी जगाच्या नकाशावर नसेल, पण तिची स्वतःची एक सुंदर आणि भावूक गोष्ट आहे.
तुम्हाला माझी ही सफारी कशी वाटली, हे मला नक्की सांगा. जर तुम्हीही पालघर बाजूचे असाल, तर आपल्या मातीतल्या या गोष्टी जगासमोर आल्याच पाहिजेत, काय रं भाऊ?
– तुमचाच, नितेश काठ्या (पालघर)