लेखक: नितेश काठ्या (पालघर)
“येवा कोकण आपलाच असा…” असं आपण नेहमी ऐकतो, पण आपल्या पालघर जिल्ह्याच्या मातीत जे काय दडलंय ना, ते जोपर्यंत तुम्ही इथं येऊन स्वतः अनुभवत नाही, तोपर्यंत तुम्हाला समजणार नाही. मी नितेश काठ्या, अगदी जन्मापासून याच पालघरच्या मातीत लहानाचा मोठा झालो. पावसाळा सुरू झाला की आमच्या पालघरचं रूपच बदलून जातं. चहुबाजूला पसरलेली हिरवीगार शेतं, डोंगरावरून वाहणारे पांढरेधोपट झरे, आणि हवेत असलेला तो ओल्या मातीचा सुगंध… हा सगळा माहोल मनाला एक वेगळीच उभारी देतो.
पण आज मी तुम्हाला फक्त निसर्गाबद्दल सांगायला आलेलो नाही. आज मला एका अशा गोष्टीबद्दल बोलायचं आहे, जी आमच्या संस्कृतीचा रक्ताचा हिस्सा होती, पण आज ती हळूहळू काळाच्या पडद्याआड चाललीये. ती गोष्ट म्हणजे आमचं पारंपरिक ‘कांबड नृत्य’ (Kambad Dance).
होय, कदाचित आजच्या नव्या पिढीला हे नावही माहीत नसेल. आणि खरं सांगू तर, हीच सगळ्यात मोठी खंत आहे. चला, आज तुम्हाला माझ्या आठवणींच्या गावात घेऊन जातो आणि ओळख करून देतो भात लावणीच्या वेळी केल्या जाणाऱ्या या अद्भूत नृत्याची.
काय आहे हे ‘कांबड नृत्य’?
आमच्या पालघर जिल्ह्यात, विशेषतः आदिवासी बांधवांमध्ये, शेती हा फक्त उदरनिर्वाहाचा साधन नाही, तो एक सण आहे, एक उत्सव आहे. उन्हाळा संपून जेव्हा पहिला पाऊस पडतो, तेव्हा शेतकरी सुखावतो. शेत तयार होतं, आणि दिवस येतात ते ‘भात लावणीचे’ (Rice Plantation).
हे सुद्धा वाचा : मनोरजवळील ‘ते’ पडकं गाव: जंगलाने वेढलेल्या जुन्या आदिवासी पाड्याची सफर
भात लावणीचं काम सोपं नसतं बाबांनो! गुडघाभर चिखलात, वाकून, दिवसभर एका लयीत ती छोटी-छोटी रोपं मातीत रुजवावी लागतात. कंबर मोडून जाते, हात-पाय सुजून जातात. मग विचार करा, एवढं कष्टाचं काम करताना अंगात उत्साह कसा टिकून राहणार? यावर आमच्या पूर्वजांनी शोधलेला जालीम आणि सुंदर उपाय म्हणजे ‘कांबड नृत्य’.
कांबड म्हणजे दुसरं काही नसून कष्टाला आनंदाची जोड देणारा एक सामूहिक सोहळा. भात लावणी करताना थकवा जाणवू नये, म्हणून शेतातच गाणी गात, एका लयीत ठेका धरत जे नृत्य केलं जातं, त्यालाच ‘कांबड’ म्हणतात.
माझ्या बालपणीची ती ‘कांबड’ची एक आठवण
मला अजूनही आठवतंय, मी लहान होतो. पालघरच्या एका दुर्गम गावात आमच्या मामाचं शेत होतं. तिथे भात लावणीचा दिवस ठरला होता. गावातील जवळजवळ सगळीच माणसं एकमेकांना मदत करायला गोळा झाली होती (ज्याला आमच्याकडे ‘पळस’ किंवा ‘आवाळ’ पद्धत म्हणतात).
सकाळपासूनच रिमझिम पाऊस पडत होता. शेतात गुडघाभर चिखल झाला होता. एका बाजूला ढोल आणि तारपा घेऊन काही जुनी जाणती माणसं बसली होती. आणि दुसरीकडे स्त्री-पुरुष हातात भाताची रोपं घेऊन रांगेत उभे होते.
ढोलावर पहिला थाप पडली… ‘धाक-धिन-धाक’… आणि अचानक वातावरणातली मरगळ कुठल्या कुठे पळून गेली! बाया-बापड्यांनी एकच सूर धरला. गाण्याचे शब्द अगदी साधे, सोपे, मातीशी जोडलेले होते. त्या ढोलाच्या आणि गाण्याच्या तालावर सगळ्यांचे हात चिखलात चालत होते आणि पाय एका लयीत मागे-पुढे पडत होते. ते बघताना असं वाटायचं की जणू काही एखादा मोठा डान्स शो चालू आहे. पण तिथे कोणताही स्टेज नव्हता, कोणताही झगमगाट नव्हता; होतं ते फक्त उघडं आकाश, तुडुंब भरलेलं शेत आणि माणसांच्या चेहऱ्यावरचं निखळ हसू.
मी चिखलात उभा राहून ते पाहत होतो. दिवसभर काम करूनही कोणाच्या चेहऱ्यावर थकवा नव्हता. उलट, संध्याकाळी काम संपल्यावर सगळ्यांनी मिळून एकत्र जेवण केलं. तो अनुभव माझ्या मनात कायमचा कोरला गेलाय.
कांबड नृत्याची वैशिष्ट्ये: निसर्गाशी थेट नातं
हे नृत्य कसं असतं, हे मी तुम्हाला थोडं जवळून सांगतो:
- साधे आणि पारंपरिक पोषाख: यात कोणताही बडेजाव नसतो. पुरुष लंगोटी किंवा छोटा धोतर आणि डोक्याला रुमाल बांधतात. स्त्रिया नऊवारी साडी गुडघ्यापर्यंत खोचून नेसतात, जेणेकरून चिखलात काम करताना त्रास होणार नाही.
- निसर्गाची गाणी: या नृत्यात गाणी गायली जातात, ती निसर्गाची आभार मानणारी असतात. पाऊस राजाला साकडं घालणं, धरणी मातेची स्तुती करणं आणि चांगल्या पिकासाठी देवाकडे प्रार्थना करणं, हाच या गाण्यांचा मुख्य गाभा असतो.
- लय आणि ताळ: ढोल, पावरी किंवा तारपा या वाद्यांचा वापर केला जातो. वाद्याचा ठेका जसजसा वाढतो, तसतशी भात लावणीची गतीही वाढते. म्हणजे बघा, संगीताचा वापर थेट कामाचा वेग वाढवण्यासाठी केला जायचा!
आज हे नृत्य कुठे हरवलं? (माझी खंत)
पण मित्रांनो, आज जेव्हा मी माझ्या पालघरकडे बघतो, तेव्हा मन कुठेतरी खट्टू होतं. आज शेतीची पद्धत बदललीये. माणसांची जागा ट्रॅक्टर आणि नवनवीन यंत्रांनी घेतलीये. आधुनिकतेच्या या चक्रात आमची माणसं एकमेकांपासून दुरावत चाललीत. आधी कसं, पूर्ण गाव एकत्र येऊन एकमेकांची शेती करायचं, त्यामुळे हे सण-उत्सव टिकून होते. आज प्रत्येकजण आपापल्या कामात व्यस्त आहे.
आता शेतात ढोलाचा आवाज ऐकू येत नाही. ती पारंपरिक गाणी आता कोणाच्या ओठांवर रेंगाळताना दिसत नाहीत. आमच्या पालघरची ही ओळख, हे ‘कांबड नृत्य’ आता फक्त काही मोजक्याच दुर्गम भागांत किंवा सरकारी सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या स्टेजपुरतं मर्यादित राहिलंय की काय, अशी भीती वाटते.
आम्ही आमची संस्कृती विसरत चाललोय का? हा प्रश्न मला नेहमी सतावतो. आपण पाश्चात्य संस्कृतीचं अंधानुकरण करण्यात इतके मग्न झालोय की, आपल्या पायाखालची सुवर्णभूमी आणि तिची समृद्ध संस्कृती आपण गमावून बसतोय.
संस्कृती जपण्याची जबाबदारी आपलीच आहे!
मी नितेश काठ्या, आज या लेखाच्या माध्यमातून तुम्हा सगळ्यांना, विशेषतः माझ्या पालघरच्या आणि महाराष्ट्राच्या तरुण मित्रांना एकच आवाहन करू इच्छितो. प्रगती नक्की करा, शिकून मोठे व्हा, शहरात जा, परदेशात जा… पण आपली पाळंमुळं विसरू नका.
हे सुद्धा वाचा : चुलीवरचं जेवण: मनोर-वाडा रोडवरील ५ अशे ढाबे जे फक्त ट्रक ड्रायव्हर्सना माहित आहेत
कांबड नृत्य हे फक्त एक नृत्य नाही, तो आपल्या पूर्वजांनी आपल्याला दिलेला एक संदेश आहे – “कष्ट करतानाही आनंद कसा शोधायचा, निसर्गाशी जुळवून कसं जगायचं आणि सगळ्यांनी एकत्र कसं राहायचं.”
चला, यंदाच्या पावसाळ्यात जेव्हा तुम्ही पालघरच्या बाजूला याल, तेव्हा फक्त ट्रेकिंग आणि धबधबे बघून जाऊ नका. इथल्या मातीचा वेध घ्या, इथल्या जुन्या माणसांशी बोला. आणि शक्य झालं तर, या विसरलेल्या ‘कांबड नृत्या’चा सूर पुन्हा एकदा आळवण्यासाठी लहानसा प्रयत्न करा. आपली संस्कृती आपण नाही जपली, तर कोण जपणार?
माझ्या मातीचा हा विसरलेला सूर पुन्हा एकदा पालघरच्या शेता-शिवारामध्ये गुंजू दे, हीच त्या निसर्गराजाकडे प्रार्थना!
कसा वाटला आमचा पालघरचा हा ठेवा? नक्की सांगा!