नमस्कार मंडळी! मी तुमचा आपला, पालघरचा नितीश काठ्या. आज मी तुम्हाला कुठल्या पुस्तकातली किंवा टीव्हीवरची गोष्ट सांगायला आलेलो नाहीये. मी आज जी गोष्ट सांगणार आहे, ती मी माझ्या स्वतःच्या डोळ्यांनी, माझ्या या पालघर जिल्ह्यातल्या मातीत लहानाची मोठी होताना पाहिलीये, जगलीये.
आपला पालघर जिल्हा म्हटलं की डोळ्यांसमोर काय येतं? विस्तीर्ण पसरलेला अरबी समुद्र, किनाऱ्यावर डोलणारी माडाची झाडं, आणि त्या झाडांच्या सावलीत वसलेली आपली कौलारू घरं. पण या निसर्गरम्य चित्राच्या मागे एक असा थरार लपलाय, ज्याची चर्चा एसी रूममध्ये बसून कधीच करता येणार नाही. तो थरार म्हणजेच आमचे ‘केळव्याचे माडवे’.
तुम्ही कधी विचार केलाय का? आपण जो अगदी आवडीने, चवीने शहाळ्याचा थंडगार पाणी पितो, किंवा देव्हाऱ्यात देवापुढे जे नारळ वाढवतो, ते त्या ५०-६० फूट उंच झाडावरून खाली जमिनीवर कसं येतं? ते नारळ खाली आणण्यासाठी आपली जीवाची बाजी लावणारे जे तरुण आहेत ना, त्यांना आमच्या भागात ‘माडवे’ म्हणतात. आज मी तुम्हाला या धाडसी पोरांची, त्यांच्या जगण्याची आणि त्यांच्या संघर्षाची एक खरीखुरी आणि तितकीच काळजाला भिडणारी गोष्ट सांगणार आहे.
माडवे म्हणजे नेमकं कोण? आणि हे ‘केळवे’ काय भानगड आहे?
सगळ्यात आधी तुम्हाला थोडी भूगोलाची सफर घडवतो. आमच्या पालघर जिल्ह्यात ‘केळवे’ नावाचं एक सुंदर किनारपट्टीचं गाव आहे. केळवे बीच तर पर्यटकांमध्ये जाम फेमस आहे. पण या केळवे आणि त्याच्या आसपासच्या परिसरात नारळाच्या आणि सुपारीच्या बागा आहेत, ज्याला आम्ही स्थानिक भाषेत ‘वाड्या’ म्हणतो. या वाड्यांमध्ये हजारो माडाची (नारळाची) झाडं आहेत.
आता ही माडाची झाडं काही आंबा-पेरूसारखी पसरलेली नसतात. ती सरळ खांबासारखी आभाळाकडे झेपावलेली असतात. या उंचच उंच झाडांवर चढून नारळ काढण्याचं, झाडांची छाटणी करण्याचं, आणि शहाळी उतरवण्याचं काम जे कसलेले तरुण करतात, त्यांना ‘माडवे’ किंवा ‘पाडेकरी’ म्हटलं जातं. हे फक्त एक काम नाहीये, ही एक परंपरा आहे, एक कला आहे, आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे हा एक अत्यंत धोकादायक व्यवसाय आहे.
हे सुद्धा वाचा : तारापूरच्या हातमागावरील साड्या: पालघरमधील विणकरांचे शेवटचे उरलेले कुटुंब
विना सेफ्टी ५० फूट उंच झाडावर: काळजाचा थरकाप उडवणारा खेळ
मी कित्येकदा केळव्याच्या बागांमध्ये फिरताना या पोरांना काम करताना पाहिलंय. एखादा सामान्य माणूस ५० फूट उंचीवर बघूनच त्याचे पाय थरथरायला लागतील. पण आमचे हे माडवे तरुण? कोणत्याही प्रकारचा बेल्ट नाही, कोणतीही सेफ्टी नेट नाही, डोक्यावर हेल्मेट नाही की हातात ग्लोव्हज नाहीत.
त्यांची सेफ्टी काय? तर फक्त त्यांच्या पायात बांधलेली एक दोरीची कडी (ज्याला आम्ही स्थानिक भाषेत ‘हांडव’ किंवा ‘खोळ’ म्हणतो) आणि त्यांच्या हातापायांची मजबूत पकड. बस्स! या दोन गोष्टींच्या जोरावर हे पोरगे एखाद्या माकडाच्या चपळाईने सरसर करत माडाच्या शेंड्यावर पोहोचतात.
जेव्हा एखादा माडवा झाडावर चढत असतो ना, तेव्हा खाली उभा राहून पाहताना आपला श्वास रोखला जातो. झाड जितकं उंच, तितकी वाऱ्याची गती जास्त. वर गेल्यावर जेव्हा वारा सुटतो, तेव्हा तो माड उजवीकडून डावीकडे आणि डावीकडून उजवीकडे झुलायला लागतो. त्या झुलत्या झाडावर, जमिनीपासून ५० फूट उंचीवर स्वतःचा तोल सांभाळत, एका हाताने झाडाला पकडायचं आणि दुसऱ्या हाताने कमरेला अडकवलेल्या कोयत्याने नारळाचा घड कापायचा… भाऊ, हे काळजाचं पाणी करणारं काम आहे! तिथे एका सेकंदाची चूक, आणि थेट मृत्यूशी गाठ.
अनुभवाचे बोल: जेव्हा मी त्यांना जवळून विचारलं…
मला आठवतंय, मागच्याच महिन्याची गोष्ट असेल. मी केळव्याच्या एका वाडीत गेलो होतो. तिथे आमचा एक स्थानिक मित्र, नाव त्याचं प्रफुल्ल. वय वर्ष २५-२६ असेल. तो नुकताच एका उंच माडावरून खाली उतरला होता. त्याच्या अंगातून घामाच्या धारा वाहत होत्या, आणि हाताचे पंजे नारळाच्या झावळ्यांच्या घर्षणाने राकट झाले होते.
मी त्याला सहज विचारलं, “प्रफुल्ल, अरे जरा तरी भीती वाटते का रे तुझा? एवढ्या वर जातोस, काय ती सुरक्षा नाही, काय नाही. कधी पाय घसरला तर?”
त्यावर त्याने जे उत्तर दिलं ना, ते थेट माझ्या काळजात घुसले. तो हसला आणि म्हणाला:
“नितीशभाऊ, भीती बाळगून पोट भरत नाही रे. ही माडाची झाडं आमची माय-बाप आहेत. झाडावर चढताना आम्ही झाडाला नमस्कार करून चढतो. मनात भीती ठेवली की हात कापणार, आणि हात कापला की पकड सुटणार. आमचा देवावर आणि आमच्या हाताच्या ताकदीवर पूर्ण भरवसा असतो. झाडावर गेल्यावर नजर फक्त नारळावर आणि हातावर असते, खाली बघायचंच नाही!”
त्याच्या या बोलण्यातून मला समजलं की, हा फक्त पोटापाण्याचा प्रश्न नाहीये, तर हा त्यांच्या आत्मविश्वासाचा आणि परंपरेचा भाग बनला आहे.
कष्टाच्या मानाने मोबदला किती?
आता तुम्हाला वाटेल की एवढा मोठा जीवघेणा धोका पत्करून हे तरुण काम करतात, तर यांना लाखो रुपये मिळत असतील. पण खरं सांगू का? परिस्थिती तशी नाहीये. एका झाडावर चढून नारळ काढण्याचे यांना फार तर ५० ते १०० रुपये मिळतात (तेही झाडाच्या उंचीनुसार आणि मालकाच्या हिशोबानुसार ठरतं).
दिवसभरात एक माडवा तरुण १५ ते २० झाडांवर चढतो. विचार करा, दिवसातून २० वेळा ५० फूट उंचीवर जायचं आणि खाली यायचं. शारीरिक कष्टाची तर सीमाच नाही. संध्याकाळ होईपर्यंत त्यांचे पाय आणि हात आखडून जातात. त्यात पाऊस असो की कडक ऊन, सीजनच्या काळात यांना काम करावच लागतं. पावसाळ्यात तर हे झाडं अजून निसरडी होतात, तरीही पोटासाठी हे तरुण जीवावर उदार होऊन झाडावर चढतात.
आधुनिकतेच्या काळात हरवणारी कला आणि तरुणांची पाठ
आजकालच्या बदलत्या जगात, पालघर जिल्ह्यातल्या अनेक भागात आता नवी पिढी या कामापासून दूर पळतेय. आणि ते स्वाभाविक पण आहे. आजचा तरुण शिकतोय, नोकरीसाठी मुंबई-गुजरातकडे धाव घेतोय. कारण या कामात ‘रिस्क’ खूप जास्त आहे आणि ‘रिटर्न’ खूप कमी.
जर चुकून एखाद्याचा पाय घसरला आणि तो खाली पडला, तर पूर्ण आयुष्य अपंगत्व येतं किंवा जीव जातो. अशा वेळी त्यांच्या कुटुंबाला सांभाळणारं कोणी नसतं. कुठलीही विमा कंपनी यांना सहजासहजी इन्शुरन्स देत नाही. त्यामुळे आता केळवे, सफाळे, एडवण या भागातले जुने लोक चिंता व्यक्त करतात की, “आमच्यानंतर या माडांवर चढणार कोण?”
पण तरीही, आजही काही अशी धडाडीची पोरं आहेत, ज्यांनी ही परंपरा जिवंत ठेवलीये. ते अभिमानाने सांगतात की आम्ही ‘माडवे’ आहोत.
हे सुद्धा वाचा : चिंचणी बीचचे निवांत कोपरे: डहाणूतील असा समुद्रकिनारा जिथे गर्दी कधीच नसते
शेवटी काय तर…
मित्रांनो, पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही केळवे बीचवर जाल, किंवा कुठल्याही नाक्यावर उभं राहून नारळ पाणी प्याल, तेव्हा त्या एका एका थेंबाच्या मागे आमच्या पालघरच्या कुठल्यातरी ‘नितीश’ किंवा ‘प्रफुल्ल’ सारख्या माडव्याच्या घामाचा आणि धाडसाचा वास आहे, हे नक्की लक्षात ठेवा.
हे केळव्याचे माडवे म्हणजे आमच्या पालघरच्या संस्कृतीचे खरे ‘अघोषित हिरो’ (Unsung Heroes) आहेत. त्यांच्या या अचाट धाडसाला, त्यांच्या कष्टाला आणि त्यांच्या या जिद्दीला माझा (नितीश काठ्यांचा) मानाचा मुजरा!
तुम्हाला ही आमच्या पालघरच्या पोरांची गोष्ट कशी वाटली, हे मला नक्की सांगा. आपल्या मातीतल्या माणसांची गोष्ट सगळ्यांपर्यंत पोहोचलीच पाहिजे!