ते म्हणतात ना, की जी गोष्ट आपण डोळ्यांनी पाहतो आणि हाताने अनुभवतो, तिचा फील काही वेगळाच असतो. मी नितेश काठ्या. आपल्या पालघर जिल्ह्याचाच राहणारा. पालघर म्हटलं की डोळ्यांसमोर काय येतं? अथांग पसरलेला समुद्र, हिरवीगार डहाणूची चिकूची झाडं, आणि जव्हार-मोखाड्याचा तो निसर्गरम्य परिसर. पण या पलीकडेही आपल्या पालघरच्या मातीत अशा काही गोष्टी दडलेल्या आहेत, ज्या हळूहळू काळाच्या पडद्याआड चालल्यात. अशीच एक गोष्ट मला जवळून अनुभवायची होती. म्हणून मी निघालो थेट तारापूरच्या दिशेने.
तारापूर म्हटलं की आजकाल लोकांना फक्त ‘ॲटोमिक पॉवर स्टेशन’ (अणुऊर्जा केंद्र) आठवतं. पण या तारापूरला एक अतिशय समृद्ध आणि देखणा इतिहास आहे, तो म्हणजे इथल्या हातमागावरील (Handloom) साड्यांचा. आणि आज मी तुम्हाला जी गोष्ट सांगणार आहे, ती कुठल्या पुस्तकात वाचलेली नाही, तर मी स्वतः तिथल्या त्या शेवटच्या विणकर कुटुंबाच्या घरात बसून, त्या मागाचा ‘खट-खट’ आवाज ऐकत गोळा केलेली ही एक जिवंत कहाणी आहे.
त्या गल्लीत शिरताना आणि तो ‘खट-खट’ आवाज
तारापूरच्या त्या जुन्या गल्लीतून चालताना आजूबाजूला सिमेंटची घरं आणि आधुनिकतेचा गलबला जाणवत होता. पण एका विशिष्ट वळणावर आल्यावर, दुरूनच एक ओळखीचा, लयबद्ध आवाज कानावर पडला— खट… खट… खट… धाडक!
हा आवाज होता त्या लाकडी हातमागाचा, जो कधीकाळी या भागातल्या शेकडो घरांमध्ये गुंजायचा. आज मात्र, हा आवाज फक्त एकाच घरातून येत होता. मी त्या घराच्या दारात उभा राहिलो. समोर पाहिले तर एका मोठ्या लाकडी चौकटीवर, म्हणजेच मागावर, एक वयस्कर हात अगदी सराईतपणे धावतायत. पायाने खाली पायऱ्या (pedals) दाबल्या जातायत, एका हाताने दोरी ओढली जातेय आणि दुसऱ्या हाताने तो आडवा धागा (shuttle) इकडून तिकडे फेकली जातोय.
हे सुद्धा वाचा :वाडवळ मसाल्याचं गुपित: वसई-पालघरच्या ‘या’ पारंपरिक मसाल्याची चव हॉटेलमध्ये का मिळत नाही?
हे होते पालघरचे शेवटचे हातमाग विणकर. जेव्हा मी त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत आपल्या कलेबद्दलचा अभिमान आणि त्याच वेळी काळाच्या ओघात ही कला संपत चालल्याची एक सुप्त खंत स्पष्ट दिसत होती.
कधीकाळी शेकडो माग होते, आज फक्त एकच घर!
माझ्याशी गप्पा मारताना त्यांनी जुन्या आठवणींना उजाळा दिला. एका काळी, म्हणजे साधारण ५०-६० वर्षांपूर्वी, तारापूर आणि आसपासच्या परिसरात विणकरांची मोठी वस्ती होती. जवळजवळ प्रत्येक दुसऱ्या-तिसऱ्या घरात हातमाग चालत असे. इथल्या सुती (Cotton) साड्या आणि खादीचे कापड एवढे प्रसिद्ध होते की, लांबून-लांबून लोक इथून साड्या खरेदी करायला यायचे.
“नितेश बाबू, एक काळ असा होता की सणासुदीला आमच्याकडे नवीन साडी घेण्यासाठी ग्राहकांची लाईन लागायची. घामाच्या धारा वाहत असायच्या, पण जेव्हा मागून ती नऊवारी किंवा पाचवारी साडी पूर्ण होऊन बाहेर यायची, तेव्हा सगळा थकवा पळून जायचा,” त्यांनी जुन्या दिवसांत हरवून जात सांगितले.
पण मग काळ बदलला. पॉवरलूम (यंत्रमाग) आले. मशिनीवर तासाभरात शेकडो साड्या तयार होऊ लागल्या. साहजिकच त्या स्वस्त मिळू लागल्या. आणि आपल्या या हाताने विणणाऱ्या कष्टकऱ्यांच्या पोटावर पाय आला. एकापाठोपाठ एक माग बंद पडत गेले. कोणी नोकरीधंद्यासाठी मुंबई गाठली, तर कोणी शेतमजुरी करू लागलं. आज परिस्थिती अशी आहे की, संपूर्ण पालघर जिल्ह्यात तारापूरचे हे एकमेव कुटुंब उरले आहे, जे आजही या परंपरेचा धागा तुटू न देता ती जिवंत ठेवून आहे.
एक साडी आणि सात दिवसांची मेहनत
आपण मॉलमध्ये जातो, डिझायनर साडी पाहतो आणि हजारो रुपये मोजून ती घरी आणतो. पण एका हातमागाच्या साडीमागे किती शारीरिक कष्ट आणि एकाग्रता लागते, हे मी तिथे स्वतः डोळ्यांनी पाहिले.
- सुरुवातीची तयारी: साडी विणणे म्हणजे फक्त धागा टाकणे नाही. त्याआधी बाजारातून सूत आणणे, त्याला कंजी (खळ) लावणे, कडक उन्हात वाळवणे आणि मग त्याचे रीळ बनवणे, यातच दोन-तीन दिवस जातात.
- मागाची मांडणी: वेगवेगळ्या रंगांचे हजारो धागे त्या मागावर अत्यंत अचूकतेने बांधावे लागतात. एक जरी धागा चुकला, तर साडीची पूर्ण डिझाईन बिघडू शकते.
- अखंड परिश्रम: एका साध्या सुती साडी विणण्यासाठी कमीत कमी ३ ते ४ दिवस लागतात. जर त्यावर काठ-पदर किंवा काही नक्षीकाम करायचे असेल, तर तब्बल एक ते दीड आठवडा लागतो.
मी जेव्हा त्या मागावर हात ठेवून पाहिला, तेव्हा जाणवलं की हे काम वाटतं तितकं सोपं नाही. पाय, हात आणि डोळे या तिन्हींचा ताळमेळ एका सेकंदासाठीही चुकून चालत नाही. ही नुसती मजुरी नाही, ही एक शुद्ध कला आहे.
तारापूरच्या साडीचं वैशिष्ट्य काय?
मी त्यांना विचारलं, “काका, आजच्या मशिनीच्या साड्यांमध्ये आणि तुमच्या या साडीमध्ये नक्की फरक काय?”
त्यांनी हसून मला एक कापड हातात दिले. तो स्पर्श अतिशय मऊ आणि सुखद होता. तारापूरच्या हातमाग साड्यांचे सगळ्यात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे प्युअर कॉटन (शुद्ध सुती कापड). हे कापड उन्हाळ्यात अत्यंत थंड आणि हिवाळ्यात ऊबदार राहते. दुसरं म्हणजे, हे विणकाम एवढं घट्ट आणि मजबूत असतं की, ही साडी वर्षानुवर्षे फाटत नाही. रंगही अगदी पक्के असतात. मशिनीच्या साडीसारखा यात कृत्रिम चकचकाट नसतो, तर एक साधेपणा आणि अस्सल मराठमोळा बाज असतो.
पुढची पिढी आणि भविष्याची चिंता
गप्पा मारता मारता चहा आला. चहाचा घोट घेत मी घरातल्या तरुण मुलाशी संवाद साधायचा प्रयत्न केला. मी विचारलं, “तू शिकतोस का हे काम?”
त्याच्या चेहऱ्यावर थोडी उदासीनता आली. तो म्हणाला, “दादा, आवड तर आहे. वडिलांना काम करताना बघून लहानाचा मोठा झालो. पण यात आता घर चालण्याइतकी कमाई उरलेली नाही. एका साडीमागे दिवसाला १५० ते २०० रुपये सुद्धा हाता पडत नाहीत. मग नवीन पिढी या धंद्यात का पडेल?”
त्याचे बोलणे अगदी कडू पण सत्य होते. आज शासकीय पातळीवर किंवा बाजारपेठेत या कलाकारांना योग्य तो भाव मिळत नाही. मिडलमन (दलाल) कमी पैशात साड्या विकत घेतात आणि शहरात मोठ्या किमतीत विकतात. नफा दुसऱ्यांच्याच खिशात जातो आणि कष्ट करणाऱ्याच्या हातात फक्त ‘खट-खट’ उरते.
आपली संस्कृती, आपली जबाबदारी
त्या घरातून बाहेर पडताना माझं मन थोडं जड झालं होतं. आपण आपल्या पालघरच्या इतिहासाबद्दल, गड-किल्ल्यांबद्दल बोलतो, पण आपल्याच शेजारी राहणारी ही जिवंत संस्कृती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे, याकडे आपले लक्षच नाही.
हे शेवटचे कुटुंब जर थांबले, तर तारापूरच्या हातमागाचा तो ऐतिहासिक आवाज कायमचा शांत होईल. मग पुढच्या पिढीला हातमाग कसा असतो, हे फक्त युट्यूबच्या व्हिडिओमध्ये किंवा म्युझियममध्ये जाऊन बघावं लागेल.
हे सुद्धा वाचा : चिंचणी बीचचे निवांत कोपरे: डहाणूतील असा समुद्रकिनारा जिथे गर्दी कधीच नसते
आपण काय करू शकतो?
मला असं वाटतं की, आपण जेव्हा कधी पालघर, डहाणू किंवा तारापूर भागात येतो, तेव्हा अशा स्थानिक कलाकारांना शोधून त्यांच्याकडून थेट खरेदी केली पाहिजे. सोशल मीडियाचा वापर करून आपण त्यांच्या या कलेला जगासमोर आणू शकतो. त्यांना सहानुभूतीची नाही, तर आपल्या पाठिंब्याची आणि त्यांच्या हक्काच्या मोबदल्याची गरज आहे.
तारापूरच्या त्या मातीचा वास आणि त्या विणकर काकांचे कष्टाळू हात माझ्या मनात घर करून राहिलेत. चला, आपण एकत्र येऊन आपल्या पालघरचा हा शेवटचा उरलेला धागा तुटण्यापासून वाचवूया!