वाड्याचा काळा लोहार: शेतीसाठी लागणारा ‘कोयता’ आजही हाताने कसा घडवला जातो?

लेखक: नितेश काठ्या (रा. पालघर)

मे-जून महिन्याचे ते दिवस. पालघर जिल्ह्यातल्या वाडा तालुक्यातून तुम्ही गाडीने जात असाल, तर रस्त्याच्या कडेला कुठेतरी एक विशिष्ट आवाज तुमचा कान वेधून घेतो… ‘टण… टण… टण…’. हा आवाज कुठल्या मोठ्या फॅक्टरीचा किंवा मशीनचा नाही. हा आवाज आहे पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या एका अथांग कष्टाचा, घामाचा आणि अस्सल कलेचा. हा आवाज आहे वाड्याच्या काळ्या लोहाराचा.

मी नितेश काठ्या, पालघरचाच राहणारा. लहानपणापासून पावसाळा जवळ आला की आमच्या भागात शेतीची लगबग सुरू होते. पण या लागवडीच्या आधी, प्रत्येक शेतकऱ्याची पावलं वळतात ती गावाबाहेरच्या किंवा नाक्यावरच्या त्या छोट्याशा, काळपट पडलेल्या कौलारू शेडकडे—ज्याला आपण लोहाराची ‘भाटी’ म्हणतो. आज संपूर्ण जगात ऑटोमेशन आलंय, चायनीज सुऱ्या-कोयते बाजारात स्वस्तात मिळतात, पण माझ्या पालघरचा शेतकरी आजही वाड्याच्या लोहाराने हाताने घडवलेला ‘काळा कोयता’ कमरेला खोचल्याशिवाय रानात उतरत नाही.

हा कोयता फॅक्टरीमध्ये नाही, तर आजही लालभडक कोळशाच्या भट्टीत आणि हाताच्या ताकदीवर कसा घडवला जातो, याचा डोळे दिपवणारा अनुभव मी अगदी जवळून घेतलाय. तोच अनुभव आज मी तुम्हाला सांगणार आहे.

हे सुद्धा वाचा : वारली घरांची रचना: माती आणि कारवीपासून बनवलेली घरे भूकंपालाही कशी तोंड देतात?

१. ती धग, तो घाम आणि काळ्या मातीचा कणा

वाड्याच्या एका गावातल्या भाटीवर मी गेलो, तेव्हा दुपारचे २ वाजले होते. बाहेर उन्हाचा चटका होता, पण त्या छोट्याशा झोपडीवजा दुकानातली उष्णता बाहेरच्या उन्हापेक्षा दसपट जास्त होती. समोर कोळशाची भट्टी पेटलेली होती. तिथले ज्येष्ठ कारागीर, ज्यांना आपण आदराने ‘लोहार काका’ म्हणतो, त्यांचे हात आणि तोंड कोळशाच्या काजळीने माखलेलं होतं.

त्यांच्या एका हातात भात्याची दोरी होती, जी ओढली की भट्टीतून ‘फू… फू…’ करत हवा सुटायची आणि कोळसा जास्त लाल व्हायचा. दुसऱ्या हातात होती एक भलीमोठी पक्कड, ज्याने त्यांनी रेल्वेच्या रुळाचा किंवा जुन्या ट्रकच्या कमानीचा (Leaf Spring) एक जड, गंजलेला तुकडा पकडला होता.

मी विचारलं, “काका, आजच्या काळात एवढी मेहनत का? बाजारात तर रेडीमेड कोयते मिळतात की शंभर-दोनशे रुपयात!”

काका थोडे हसले, कपाळावरचा घाम पुसला आणि आपल्या अस्सल मराठी ढंगात म्हणाले, “नितेशभाऊ, बाजारात मिळतात ते पत्र्याचे कोयते असतात. मशीनवर कापलेले. दोन दिवस बाभळीचं लाकूड तोडलं की त्यांची धार जाते, नाहीतर कणा मोडून जातो. आमचा हा वाड्याचा काळा कोयता ट्रकच्या अस्सल पोलादापासून (Spring Steel) बनतो. हा एकदा शेतकऱ्याच्या हातात गेला ना, तर त्याची एक पिढी संपते पण कोयत्याची धार संपत नाही!”

२. लोखंडापासून ‘कोयता’ बनवण्याचा थरारक प्रवास

एका साध्या लोखंडाच्या तुकड्याला शेतीचा सर्वात महत्त्वाचा सोबती बनवण्यासाठी जी प्रक्रिया होते, ती पाहताना अंगावर काटा येतो. मी स्वतः तिथे बसून ही संपूर्ण कला डोळ्यात साठवली आहे:

अ. भट्टीची धग आणि लोखंडाला तावणं

सगळ्यात आधी त्या काळ्याकुट्ट, जड पोलादाच्या तुकड्याला भट्टीत टाकलं जातं. कोळशाची धग एवढी असते की काही मिनिटांतच तो काळा पत्तीचा तुकडा एकदम ‘लालभडक’ (Cherry Red) होतो. तो इतका गरम होतो की त्यातून ठिणग्या उडायला लागतात.

ब. घावावर घाव: हाताची ताकद

लोखंड पूर्ण लाल झालं की, काका ते पक्कडीने उचलून ‘ऐरणीवर’ (Anvil) ठेवतात. आता खरी ताकद लागते. तिथे दोन माणसं असतात. एक जण कोयत्याचा आकार ठरवतो आणि दुसरा माणूस हातामध्ये भलामोठा ‘घण’ (Sledgehammer) घेऊन त्यावर अचूक घाव घालतो.
‘टण… टण… टण…’
ते दृश्य बघताना वाटतं की हे फक्त लोखंडावर घाव घालत नाहीयेत, तर ते त्या लोखंडाला स्वतःचा आत्मा देत आहेत. प्रत्येक घावागणिक त्या जाड लोखंडाची चपटी पट्टी व्हायला लागते.

क. वाड्याच्या कोयत्याचा तो खास ‘बाक’

आमच्या पालघर-वाडा भागातला कोयता इतर ठिकाणच्या कोयत्यांपेक्षा वेगळा असतो. त्याला एक विशिष्ट ‘बाक’ (Curve) असतो. शेतात भात कापणी असो, जंगलात सरपण तोडणं असो, किंवा बांबू कापणं असो—त्या कोयत्याचा तो बाक माणसाच्या हाताला अजिबात त्रास होऊ देत नाही. हा बाक मशीनने नाही, तर लोहार काका आपल्या डोळ्यांच्या अंदाजाने, हातोड्याच्या छोट्या छोट्या टोक्या मारून देतात.

३. सर्वात महत्त्वाचा टप्पा: ‘पाणी पाजणे’ (Tempering)

कोयत्याला आकार तर आला, पण तो शेतात टिकणार कसा? यासाठी एक सर्वात महत्त्वाची आणि गुप्त कला वापरली जाते, ज्याला ग्रामीण भाषेत ‘लोखंडाला पाणी पाजणे’ म्हणतात.

लोहार काकांनी तो गरम कोयता पुन्हा एकदा हलका गरम केला. त्याचा रंग बदलला. आणि एका क्षणात तो कोयता बाजूला ठेवलेल्या पाण्याच्या (किंवा ऑईलच्या) पिंपात बुडवला… ‘श्शश्शश्श…’ करत पांढरा धूर निघाला.

काकांनी मला सांगितलं, “नितेश, हा सगळ्यात कसब लागणारा भाग आहे. जर पाणी जास्त पाजलं (Over-tempering), तर कोयता कडक होईल पण दगड लागला की काचेसारखा तुटेल. आणि जर पाणी कमी पडलं, तर कोयता मऊ राहील आणि धार टिकणार नाही.” हा अंदाज फक्त आणि फक्त अनुभवाने येतो, कुठल्याही मशीनला हे जमणार नाही.

४. ‘लोहार’ आणि ‘शेतकरी’ यांचं तुटणारं नातं

आज पालघर जिल्ह्यात किंवा पूर्ण महाराष्ट्रात म्हणा, ही काळ्या लोहारांची भाटी हळूहळू विझत चालली आहे. का? कारण कष्टाच्या मानाने त्यांना मिळणारा मोबदला खूप कमी आहे. एक कोयता पूर्ण हाताने बनवायला दोन ते तीन तास जीवतोड मेहनत करावी लागते. कोळशाचे भाव वाढलेत, पोलाद महागलंय.

तरीही, वाड्यातले आमचे शेतकरी बांधव आजही सांगतात, “नव्या जमान्यातल्या सुऱ्या आमच्या कामाच्या नाहीत. आम्हाला वाड्याचाच कोयता हवा.” कारण या कोयत्यामध्ये फक्त लोखंड नसतं, तर त्या लोहाराचा घाम आणि शेतकऱ्याचा विश्वास असतो.

हे सुद्धा वाचा : कोहोज किल्ल्याचे ‘हार्ट-शेप’ तळे: एका पालघरकराच्या नजरेतून तिथे पोहोचण्याचा अचूक ट्रेकिंग मार्ग

५. माझ्या मातीची कला जिवंत राहिली पाहिजे!

तिथे बसून जेव्हा मी तो नवनिर्मित, काळाभोर आणि धारदार कोयता हातात घेतला, तेव्हा मला जाणवलं की यात एक वेगळंच वजन आहे. हा कोयता फक्त एक शेतीचं अवजार नाही, ते आपल्या पालघरच्या संस्कृतीचं, इथल्या कष्टकरी हातांचं प्रतीक आहे.

आज आपण मॉलमध्ये जाऊन हजारो रुपये खर्च करतो, पण आपल्याच दारातल्या या ‘ब्लॅकस्मिथ’ (Blacksmith) कडून ५००-६०० रुपयांचा कोयता घेताना मात्र विचार करतो. जर ही कला टिकवायची असेल, तर आपण आपल्या या स्थानिक कारागिरांना पाठबळ दिलं पाहिजे.

पुढच्या वेळी तुम्ही पालघर किंवा वाड्यावरून जाताना तो ‘टण-टण’ आवाज ऐकाल, तेव्हा नक्की दोन मिनिटं थांबा. त्या भातीच्या धगेत स्वतःला जाळून आपल्यासाठी अवजारं बनवणाऱ्या ‘काळ्या लोहाराला’ आणि त्याच्या कलेला मनापासून सलाम करा.

तुम्हाला काय वाटतं? तुमच्या घरीही असा हाताने बनवलेला जुना कोयता किंवा अवजार आहे का, जे आजही तितकंच मजबूत आहे? मला नक्की सांगा!