नमस्कार मित्रांनो, मी नितेश काठ्या. मी राहणारा आपल्या याच पालघर जिल्ह्यातला. उन्हाळ्याचे दिवस आले की आपल्या पालघरच्या मातीत काय वातावरण असतं, हे मला वेगळं सांगायला नको. सूर्याचा पारा चाळीस पार गेलेला असतो, अंगातून घामाच्या धारा वाहतात आणि अशा कडक उन्हात जेव्हा आपले शेतकरी बांधव, आदिवासी बांधव रानात किंवा शेतात घाम गाळत असतात, तेव्हा त्यांना कोणती गोष्ट जिवंत ठेवते? कोणती गोष्ट त्यांना ती ताकद देते जी बाजारातल्या महागड्या एनर्जी ड्रिंक्समध्ये कधीच मिळू शकत नाही?
ती गोष्ट म्हणजे—‘पेज’ (Pej).
आज मी तुम्हाला कुठल्या पुस्तकातली माहिती सांगायला आलेलो नाही. हे मी लहानपणापासून स्वतः अनुभवलंय, स्वतः प्यायलोय आणि आजही जेव्हा मी गावात फिरतो, तेव्हा प्रत्येक घरात हा पियूष (अमृत) कसा तयार होतो, हे जवळून पाहिलंय. चला तर मग, आज आपल्या पालघरच्या या अस्सल, पारंपरिक आणि आरोग्यदायी पेयाची गोष्ट अगदी मनापासून समजून घेऊया.
हे सुद्धा वाचा : वाड्याचा काळा लोहार: शेतीसाठी लागणारा ‘कोयता’ आजही हाताने कसा घडवला जातो?
१. पेज म्हणजे नक्की काय? (माझा पहिला अनुभव)
मला आठवतंय, लहानपणी जेव्हा मी आजोबांसोबत शेतावर जायचो, तेव्हा दुपारच्या बारा-एकच्या सुमारास आजी एका मोठ्या मातीच्या मडक्यात किंवा स्टीलच्या डब्यात एक पांढरट-करड्या रंगाचं पातळ पेय घेऊन यायची. ते दिसायला साधी कांजी सारखं वाटायचं, पण जेव्हा उन्हाने घसा कोरडा पडलेला असायचा आणि त्याचा एक घोट पोटात जायचा… बापरे! जो गारवा आणि जी तृप्ती मिळायची, ती शब्दात सांगता येणार नाही.
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, पेज हे प्रामुख्याने तांदूळ, वरी (वरई/भगर), किंवा नाचणी (नागली) या धान्यांपासून बनवलं जाणारं एक पातळ, आंबवलेलं (fermented) किंवा ताजं पेय आहे.
आपल्या पालघर भागात, विशेषतः जव्हार, मोखाडा, डहाणू, वाडा, आणि विक्रमगड या आदिवासी बहुल पट्ट्यात याला रोजच्या आहाराचा एक मुख्य भाग मानलं जातं. हा फक्त एक पदार्थ नाही, तर ती आपली संस्कृती आहे, आपली ओळख आहे.
२. पेज बनवण्याची आमची पारंपरिक पद्धत
आता तुम्ही म्हणाल, “नितेश, हे पेज बनवायचं कसं? बाजारात मिळणाऱ्या सूप सारखं असतं का?” तर मुळीच नाही! हे बनवण्याची पद्धत अतिशय साधी पण तितकीच आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे. आमच्या घरात आणि गावात पेज कशी बनते, ते मी तुम्हाला सांगतो:
अ) तांदळाची किंवा वरीची पेज (Rice or Vari Pej)
- साहित्य: जुना हातसडीचा तांदूळ किंवा वरीचे तांदूळ, पाणी आणि चवीपुरतं मीठ.
- कृती:
१. सगळ्यात आधी तांदूळ धुवून घेतले जातात.
२. एका मोठ्या टोपात किंवा मातीच्या भांड्यात (ज्याला आम्ही मडकं म्हणतो) भरपूर पाणी उकळायला ठेवलं जातं. पाण्याचे प्रमाण तांदळाच्या तुलनेत चार ते पाच पट जास्त असतं.
३. पाणी उकळलं की त्यात तांदूळ टाकले जातात आणि ते मऊ होईपर्यंत शिजवले जातात.
४. तांदूळ पूर्णपणे शिजून त्याचा मऊ मटकीसारखा गाळ झाला की, त्यातलं अतिरिक्त पाणी (ज्याला आपण ‘मांड’ किंवा ‘पेज’ म्हणतो) धान्यासकट एकत्र घोटलं जातं.
५. शेवटी त्यात थोडं मीठ टाकतात. अनेकदा रात्री उरलेला भात पाण्यात भिजवून ठेवून, सकाळी तो कुस्करूनही पेज बनवली जाते.
ब) नागलीची (नाचणीची) पेज (Nachni Pej) – ताकदीचा खजिना
उन्हाळा असो वा पावसाळा, शरीराला लोखंडासारखी ताकद द्यायची असेल तर नागलीची पेज सर्वोत्तम.
- कृती: नागलीचं पीठ पाण्यात व्यवस्थित कालवून घेतलं जातं जेणेकरून त्यात गुठळ्या होणार नाहीत. मग उकळत्या पाण्यात हे मिश्रण सोडलं जातं आणि सतत ढवळत राहतात. दोन-तीन उकळ्या आल्या की ती घट्टसर आणि चमकदार होते. यात चवीसाठी काही जण ताक किंवा गूळ सुद्धा टाकतात.
३. कडक उन्हात पालघरच्या शेतकऱ्यांचा हाच खरा ‘ग्लुकोज’
दुपारच्या वेळी जेव्हा उन्हाचा तडाखा असतो, तेव्हा आपल्या शरीरातून घामाच्या वाटेने पाणी आणि क्षार (minerals) बाहेर पडतात. अशा वेळी थकवा येणं, चक्कर येणं, किंवा उष्माघात (Heat Stroke) होण्याचा मोठा धोका असतो.
मी अनेकदा पाहिलंय, आमचे शेतकरी बांधव सकाळी ७ वाजल्यापासून शेतात असतात. दुपारच्या १२ वाजता जेव्हा ते झाडाच्या सावलीत विसावतात, तेव्हा त्यांच्या हातातील भाकरीसोबत किंवा फक्त एका पेल्यातून ही ‘पेज’ आत जाते.
हे पेय शरीरावर कसं काम करतं?
- Instant Rehydration: हे शरीरातील पाण्याची कमतरता तातडीने भरून काढतं.
- Cooling Effect: मातीच्या मडक्यात ठेवलेली पेज प्यायल्याने पोटातला जाठराग्नी शांत होतो आणि शरीर आतून थंड होतं.
- Easy to Digest: शेतात कष्टाचं काम करताना जड अन्न खाल्लं तर आळस येतो. पण पेज पचायला इतकी हलकी असते की ती प्यायल्यावर लगेच ऊर्जा मिळते आणि आळस अजिबात येत नाही.
४. सायन्स काय सांगतं? (गुणांचा खाण)
जरी आमचे पूर्वज किंवा गावातील वृद्ध लोक सायन्स शिकले नसले, तरी त्यांना निसर्गाचं जे ज्ञान होतं ते थक्क करणारं आहे. आज ज्याला आपण ‘प्रोबायोटिक्स’ (Probiotics) किंवा ‘इलेक्ट्रोलाइट्स’ (Electrolytes) म्हणतो, ते सर्व या पेजमध्ये नैसर्गिकरित्या असतं.
१. पोटाच्या आजारांवर रामबाण: पेज आंबवून (Ferment करून) प्यायल्याने पोटातील चांगले बॅक्टेरिया वाढतात. उन्हाळ्यात पोट बिघडणं, गॅस होणं या समस्या यामुळे दूर राहतात.
२. कमी खर्चात भरपूर पोषण: वरी आणि नागलीमध्ये भरपूर प्रमाणात कॅल्शियम, लोह (Iron) आणि फायबर असतं. त्यामुळे हाडांना बळकटी मिळते.
३. शून्य केमिकल, १००% नॅचरल: बाजारात मिळणाऱ्या डबाबंद ड्रिंक्समध्ये प्रिजर्व्हेटिव्ह्ज आणि प्रचंड साखर असते, जी शरीराला हानी पोहोचवते. पण आपली पेज पूर्णपणे केमिकलमुक्त आहे.
५. बदलता काळ आणि माझी खंत
मित्रांनो, आज मी जेव्हा शहरात जातो किंवा पालघरच्या बदलत्या शहरी भागांकडे पाहतो, तेव्हा मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. आजची तरुण पिढी फॅन्सी पॅकिंग असलेल्या आणि महागड्या कोल्ड्रिंक्सच्या मागे धावतेय. पाहुणे आले की घरात पेप्सी किंवा थम्स-अप आणली जाते.
पण आपण हे विसरतोय की, जे अन्न आणि पेय आपल्या मातीत शेकडो वर्षांपासून तयार होतंय, तेच आपल्या शरीरासाठी सगळ्यात उत्तम आहे. आपल्या आदिवासी बांधवांचे आरोग्य, त्यांचे कडक उन्हातही न थकणारे शरीर यामागचे रहस्य हेच पारंपरिक अन्न आहे.
हे सुद्धा वाचा : वारली घरांची रचना: माती आणि कारवीपासून बनवलेली घरे भूकंपालाही कशी तोंड देतात?
निष्कर्ष: संस्कृती जपूया, आरोग्याकडे वळूया!
शेवटी मी एवढंच म्हणेन, ‘पेज’ हे फक्त गरिबांचं किंवा आदिवासींचं पेय नाही, तर ते निसर्गाने आपल्याला दिलेलं एक वरदान आहे.
जर तुम्ही पालघरचे असाल, तर आपल्या घरातल्या या परंपरेचा अभिमान बाळगा. आणि जर तुम्ही बाहेरून कधी पालघर, जव्हार किंवा डहाणूच्या भागात पर्यटनासाठी किंवा फिरण्यासाठी आलात, तर इथल्या एखाद्या स्थानिक घरात किंवा हॉटेलमध्ये विचारून ‘अस्सल आदिवासी पेज’ नक्की ट्राय करा.
चला, या उन्हाळ्यात केमिकलयुक्त ड्रिंक्सला बाय-बाय करूया आणि आपल्या मातीशी जोडलेलं, शरीराला थंडावा आणि मनाला तृप्ती देणारं ‘पारंपरिक पेज’ अभिमानाने पिऊया!
कसा वाटला माझा हा स्वतःचा अनुभव आणि आपल्या पालघरची ही गोष्ट? नक्की सांगा!
ताजा दमात,
तुमचाच, नितेश काठ्या (पालघर)