पालघरच्या मातीतली एक गूढ आणि पवित्र सफर: जव्हारची ‘देवराई’… जिथे आजही माणसाच्या कुऱ्हाडीपेक्षा निसर्गाचा नियम मोठा आहे!

लेखक: नितेश काठ्या (रा. पालघर)

“अरे नितेश, जंगलात चाललायस खरं, पण तिथल्या एका पानालाही हात लावायचा नाही हा! देव कोपेल…” लहानपणी जव्हारच्या एका दुर्गम गावात जाताना आमच्या आजीने दिलेली ही तंबी मला आजही जशीच्या तशी आठवते. तेव्हा वाटायचं, आजी उगाच घाबरवतेय. पण जसजसा मोठा झालो, पालघरच्या दऱ्याखोऱ्या तुडवल्या, आणि जव्हारच्या त्या घनदाट ‘देवराईत’ स्वतः पाऊल ठेवलं… तेव्हा समजलं की हा अंधविश्वास नाही, तर माझ्या आदिवासी बांधवांनी निसर्गाला जपण्यासाठी निर्माण केलेलं एक अप्रतिम ‘मॅनेजमेंट’ आहे!

आज मी तुम्हाला कुठल्या गुगलवरच्या माहितीवरून नाही, तर तुमच्याच पालघरचा एक भाऊ म्हणून, मी स्वतः जव्हारच्या देवराईत जो अनुभव घेतलाय, जी शांतता अनुभवलीय आणि जे थरारक वास्तव पाहिलंय, ते सांगणार आहे. चला, माझ्यासोबत जव्हारच्या त्या गूढ आणि पवित्र जंगलाची सफर करा.

हे सुद्धा वाचा : नायगावची खाडी आणि मॅनग्रोव्ह टनेल्स: कोळी बांधवांसोबत केलेली बोटिंग सफारी

देवराई म्हणजे नक्की काय रे भाऊ?

ज्यांना माहित नाही त्यांच्यासाठी अगदी साध्या भाषेत सांगतो. ‘देवराई’ म्हणजे देवाच्या नावाने राखून ठेवलेलं जंगल! जव्हार, मोखाडा किंवा आपल्या पालघरच्या ग्रामीण भागात शतकानुशतके एक परंपरा चालत आली आहे. जंगलाचा एक विशिष्ट भाग, जिथे गावातील लोकांचे आराध्य दैवत (जसे की वाघोबा, हिरवा देव, हिराई देवी किंवा गावदेवी) वास करतात, तो भाग पवित्र मानला जातो.

या भागात शिकार करणे, झाडे कापणे, अगदी सुकलेलं लाकूड किंवा एखादं पानही घरासाठी तोडून आणणे पूर्णपणे निषिद्ध असते. “निसर्ग हाच देव आणि देव हेच निसर्ग” हे समीकरण इथे प्रत्यक्षात पाहायला मिळतं.

जेव्हा मी पहिल्यांदा देवराईत पाऊल ठेवलं…

काही महिन्यांपूर्वी मी जव्हार जवळील एका छोट्या पाड्यावर गेलो होतो. तिथे स्थानिक मित्राच्या मदतीने मी एका पुरातन देवराईला भेट देण्याचं ठरवलं. दुपारची वेळ होती, बाहेर कडक ऊन होतं. पण जसं आम्ही त्या देवराईच्या सीमेत पाऊल ठेवलं, कडाक्याच्या उन्हातही अचानक वातावरणात एक कमालीचा गारवा जाणवला.

तिथली शांतता इतकी भयानक आणि सुंदर होती की, आमच्या पायाखाली वाळलेल्या पानांचा होणारा ‘मुरमुर’ आवाजही स्पष्ट ऐकू येत होता. डोक्यावर शेकडो वर्षे जुन्या, अवाढव्य वृक्षांची अशी काही सावली धरलेली होती की, सूर्याचा कवडसाही जमिनीवर पडायला धडपडत होता.

• अवाढव्य वेली: तिथल्या काही वेली (ज्याला आपण स्थानिक भाषेत ‘गारंबी’ किंवा ‘वाघनाखी’ म्हणतो) माणसाच्या हातापेक्षा जाड होत्या. त्या झाडांना अशा वेढून बसल्या होत्या जणू काही निसर्गानेच त्या जंगलाला सुरक्षा कवच घातलंय.
• औषधी वनस्पतींचा खजिना: माझ्यासोबत असलेल्या स्थानिक आजोबांनी सांगितलं, “नितेश, बाजारात जी औषधं हजाराला मिळतात ना, ती या देवराईत फुकट उगवतात. पण आम्ही ती विकत नाही. कोणाची तब्येत खराब झाली, तरच देवाचे पाय पडून इथला पाला काढला जातो.”

एक पान तोडण्यासही बंदी: भीती की आदर?

तुम्हाला वाटेल, “नितेश, आजच्या काळात एका पानाव्यतिरिक्त काय फरक पडतो?” पण मित्रांनो, नियम तो तो नियम असतो. देवराईत पडलेलं सुकलेलं लाकूडही गळून तिथेच सडतं, पण त्याला कोणी घरची चूल पेटवायला नेणार नाही.

यामागे दोन गोष्टी आहेत:

१. देवाचा आदर आणि भीती

आदिवासी संस्कृतीत निसर्गाचा कोप ही सगळ्यात मोठी भीती असते. जर देवराईतून काही चोरी केलं, तर घरात आजारपण येतं, शेतीचं नुकसान होतं किंवा वाघोबा कोपतो, अशी गावकऱ्यांची ठाम श्रद्धा आहे. या श्रद्धेमुळेच आज विज्ञानाला जे जमलं नाही, ते या अशिक्षित समजल्या जाणाऱ्या माणसांनी करून दाखवलंय—जंगल सुरक्षित ठेवलंय!

२. निसर्गाचे चक्र (Eco-system)

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिलं तर, देवराईत मानवी हस्तक्षेप शून्य असल्यामुळे तिथली जमीन अत्यंत सुपीक असते. पडलेली पाने, कुजलेली लाकडे जमिनीला सेंद्रिय खत देतात. यामुळेच तिथे असे जीव, कीटक आणि पक्षी पाहायला मिळतात, जे इतर कुठेही नष्ट झाले आहेत. ती एक प्रकारे निसर्गाची ‘जीन बँक’ आहे.

पाण्याचे जिवंत स्त्रोत

मी स्वतः पाहिलंय, जव्हारच्या अनेक भागांत उन्हाळ्यात पाण्याचे हाल होतात. पण ज्या गावात देवराई जिवंत आहे, तिथले पाण्याचे झरे कधीच सुकत नाहीत. त्या घनदाट झाडीमुळे जमिनीत पाणी मुरण्याचं प्रमाण खूप जास्त असतं. जव्हारच्या देवराईत फिरताना मला एका खडकातून स्वच्छ, थंड पाण्याचा झरा वाहताना दिसला. मी ओंजळ भरून ते पाणी प्यायलो… निसर्गाच्या कुशीतल्या त्या पाण्याची चव कोणत्याही बिसलेरीला फिकी पाडेल अशी होती!

आज देवराई संकटात आहे का?

हा प्रश्न मी स्वतःला आणि तिथल्या गावकऱ्यांनाही विचारला. प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, आजची नवीन पिढी, वाढतं शहरीकरण आणि पर्यटनाच्या नावाखाली होणारा कचरा यामुळे या पवित्र जागांनाही धोका निर्माण झालाय. काही ठिकाणी लोक देवराईच्या शेजारी प्लॅस्टिकच्या बाटल्या, वेफर्सचे वेढे टाकून जातात, जे पाहून मनाला खूप त्रास होतो.

पण सुदैवाने, अजूनही आपल्या जव्हार-मोखाड्यातील अनेक पाड्यांवर तरुण मुलं आणि बुजुर्ग एकत्र येऊन या देवराईचे रक्षण करत आहेत.

हे सुद्धा वाचा : डहाणूची ताडी संस्कृती: पहाटेच्या वेळी पामच्या झाडावरून ताडी कशी काढली जाते? (माहिती आणि अनुभव).

नितेशचा वैयक्तिक सल्ला (माझा अनुभव)

मित्रांनो, जर तुम्ही कधी जव्हार बाजूला आलात आणि तुम्हाला एखादी देवराई पाहायची असेल, तर नक्की जा. पण तिथे जाताना ‘पर्यटक’ म्हणून जाऊ नका, तर ‘भक्त’ किंवा ‘निसर्गप्रेमी’ म्हणून जा.

• तिथे जाऊन आरडाओरडा करू नका, तिथली शांतता अनुभवा.
• एकही प्लॅस्टिकचा तुकडा तिथे सोडू नका.
• तिथल्या कोणत्याही गोष्टीला, झाडाला हानी पोहोचवू नका.

शेवटचं बोलताना…

जव्हारची देवराई पाहून आल्यावर मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली की, आपली प्रगती म्हणजे सिमेंटची जंगलं उभी करणे नाही. खरी प्रगती तर ती आहे जी आपल्या पूर्वजांनी केली—निसर्गाशी जुळवून घेण्याची, त्याला मान देण्याची.

आपल्या पालघर जिल्ह्याचं हे वैभव, ही संस्कृती आपणच टिकवली पाहिजे. देवराई आपल्याला शिकवते की, निसर्गाकडून फक्त घ्यायचं नसतं, तर त्याला जपायचंही असतं. पुढच्या वेळी जव्हारला जाल, तेव्हा त्या मातीला कपाळाला लावा आणि म्हणा—”निसर्ग राजा, तुझी ही देवराई आम्ही अशीच जपू!”

कसा वाटला आपल्या पालघरच्या मुलाने लिहिलेला हा अनुभव? नक्की सांगा!