रामराम मंडळी! मी तुमचा नितेश काठ्या. आज तुम्हाला कुठल्या पुस्तकातली किंवा गुगलवरून कॉपी-पेस्ट केलेली माहिती सांगायला आलो नाहीये. मी स्वतः आपल्या पालघर जिल्ह्यातला, याच मातीत लहानाचा मोठा झालेला माणूस. त्यामुळे आज मी तुम्हाला जी गोष्ट सांगणार आहे, ती मी स्वतः डोळ्यांनी पाहिलेली, अनुभवलेली आणि तिथल्या गजबजाटात स्वतः जगलेली गोष्ट आहे.
आपल्या पालघर जिल्ह्याला देवाने अथांग समुद्र तर दिलाच आहे, पण सोबतीला एक अशी गोड ओळख दिलीये, जिचा सुवास अख्ख्या देशात आणि परदेशातही पसरलाय. ती ओळख म्हणजे आपला ‘डहाणूचा जीआय टॅग (GI Tag) मिळालेला घोलवडचा चिकू’.
पण कधी विचार केलाय का, की रोज सकाळी आपल्या बागेतून निघालेला हा चिकू, बाजारात अवघ्या एका तासात कसा विकला जातो? तिथे कोणती जादू चालते? एका तासात लाखो रुपयांची उलाढाल कशी होते? चला, आज तुम्हाला माझ्यासोबत थेट डहाणूच्या त्या ‘लाईव्ह ऑक्शन’ (चिकूच्या लिलावात) घेऊन जातो. तिथला तो आवाज, तो गजबजाट आणि ती पैशांची गणितं अनुभवा माझ्याच नजरेतून!
१. पहाटेची ती लगबग: बागेतून थेट मार्केटमध्ये
डहाणूच्या चिकू मार्केटची खरी गंमत अनुभवायची असेल, तर तुम्हाला पहाटे ५ वाजता उठून बाहेर पडावं लागेल. हिवाळ्याच्या दिवसांत तर पालघरमध्ये मस्त सुखद गारवा असतो. मी जेव्हा सकाळी बाईकवरून डहाणूच्या मुख्य ऑक्शन हाऊस (लिलाव केंद्र) कडे निघालो, तेव्हा रस्त्यावर फक्त धुकं आणि एका मागे एक धावणाऱ्या छोट्या टेम्पो, छोटा हत्ती आणि ट्रॅक्टरचा आवाज होता. या सगळ्या गाड्यांमध्ये एकच गोष्ट कॉमन होती – वरपर्यंत खच्चून भरलेले चिकूचे करंडे (टोपल्या) आणि कॅरेट्स.
बागेत आमचे आदिवासी बांधव आणि शेतकरी पहाटे ३-४ वाजल्यापासून टॉर्चच्या प्रकाशात ‘बेडणी’ (चिकू काढायची लांब काठी, ज्याला पुढे जाळी असते) घेऊन चिकू काढतात. चिकू काढल्यावर तो डिंक निघू नये म्हणून पाण्यात स्वच्छ धुतात, त्याचं सॉर्टिंग (प्रतवारी) करतात आणि पांढऱ्या गोणपाटाच्या पोत्यात किंवा कॅरेट्समध्ये भरून थेट मार्केट गाठतात.
हे सुद्धा वाचा : पालघरच्या मातीतली एक गूढ आणि पवित्र सफर: जव्हारची ‘देवराई’… जिथे आजही माणसाच्या कुऱ्हाडीपेक्षा निसर्गाचा नियम मोठा आहे!
मी तिथे पोहोचलो आणि पाहिलं, की अख्खं मार्केट चिकूच्या गोड आणि काहीशा मातीच्या सुवासाने भरून गेलं होतं. एका बाजूला पारशी आणि इराणी शेतकरी आपल्या मोठ्या गाड्यांमधून आले होते, तर दुसऱ्या बाजूला आपले स्थानिक मराठी आणि आदिवासी शेतकरी बांधव त्यांच्या शेतातला माल घेऊन हजर होते.
२. लिलावाची जागा: जिथे वेळेला पैशापेक्षा जास्त किंमत असते
लिलाव केंद्रात पाय ठेवताच तुम्हाला जाणवेल की इथे वेगळीच ऊर्जा आहे. हे कुठलं सादं भाजीमार्केट नाहीये, इथे सिस्टीम एकदम परफेक्ट चालते. व्यापारी, दलाल (मिडलमन) आणि आडते आपापल्या जागा धरून उभे असतात.
सकाळी ६:३० ते ७ च्या दरम्यान गाड्यांमधून चिकूचे शेकडो कॅरेट्स खाली उतरवले जातात. इथे चिकूची विक्री किलोवर नाही, तर ‘डाग’ (कॅरेट किंवा टोपली, ज्याचं वजन साधारण २० ते २५ किलो असतं) या हिशोबाने होते.
तिथे उभे असलेले आडते आणि मुकादम मोठ्या आवाजात ओरडायला सुरुवात करतात. तो आवाज ऐकला की अंगावर काटा येतो. “चला… चला… चला… या लवकर, माल लागलाय!” हा आवाज म्हणजे लिलाव सुरू होण्याचा ग्रीन सिग्नल!
३. अवघ्या एका तासाचा खेळ: ‘लाईव्ह ऑक्शन’चा थरार
आता अचंबित करणारी गोष्ट म्हणजे, संपूर्ण बाजारात हजारो टन माल असतो आणि तो विकण्यासाठी व्यापाऱ्यांकडे फक्त पाऊण ते एक तास असतो. कारण जर इथे उशीर झाला, तर पुढे मुंबई, दिल्ली, पंजाब किंवा गुजरातला जाणाऱ्या गाड्या सुटतील आणि चिकू हा नाजूक फळ असल्याने जास्त वेळ थांबवून चालत नाही.
मी स्वतः तिथे उभा राहून हा थरार पाहिलाय. लिलाव कसा चालतो, बघा:
- बोली लावण्याची पद्धत (Bidding): एका मोठ्या ढिगाऱ्यासमोर किंवा कॅरेट्सच्या रांगेसमोर मुख्य आडत्या उभा राहतो. तो त्या चिकूची क्वालिटी बघतो. डहाणूच्या चिकूची त्वचा एकदम पातळ आणि आतला गर हा दाणेदार (grainy sweetness) असतो. क्वालिटी भारी असली की आडत्या पहिली बेस प्राईज (मूळ किंमत) पुकारतो – “चला, ५०० रुपये डाग… ५००… ५००…”
- व्यापाऱ्यांची नजर आणि इसारा: समोर उभे असलेले व्यापारी (जे थेट दिल्ली, वाशी मार्केट किंवा अहमदाबादचे प्रतिनिधी असतात) ते चिकू हातात घेऊन बघतात. एका सेकंदात त्यांचा होकार किंवा नकार ठरतो. “५५०!… ६००!… ६५०!…” व्यापाऱ्यांची बोली सेकंदा सेकंदाला बदलते. काही जण तर फक्त हाताच्या बोटांनी किंवा डोक्याच्या इशाऱ्याने बोली वाढवतात.
- तो फायनल आकडा: “६५० एक… ६५० दोन… आणि ६५० तीन! उचला!” आडत्याने तोंडाने शब्द काढला आणि हातातील पाटीवर किंवा वहीत नोंद केली, की तो माल त्या व्यापाऱ्याचा झाला. एका ढिगाऱ्याचा लिलाव व्हायला हार्डली ३० ते ४० सेकंद लागतात! विचार करा, सेकंदाला हजारो रुपयांचे व्यवहार!
४. एका तासात लाखो रुपये कसे फिरतात?
तुम्हाला वाटेल की एका तासात लाखो रुपये कसे काय? तर गणित सोपं आहे मित्रांनो. डहाणूच्या या मार्केटमध्ये एका सकाळी कमीत कमी ५० ते १५० टन चिकूची आवक होते.
जर आपण सरासरी हिशोब लावला:
- १ टन म्हणजे १००० किलो.
- १५० टन म्हणजे १,५०,००० किलो चिकू.
- २० किलोच्या एका डागाची किंमत जर क्वालिटीनुसार ५०० ते ८०० रुपये मिळाली, तर एकाच तासात तिथे ३० ते ५० लाख रुपयांपेक्षा जास्त किमतीच्या चिकूचा लिलाव होतो. आणि हे मी मंदीच्या काळातील सांगतोय, जेव्हा सीझन पीकवर असतो, तेव्हा ही उलाढाल कोटींच्या घरात जाते!
इथे ना कॅश मोजायला वेळ असतो, ना लांबच लांब बिलं बनवायला. सगळा खेळ विश्वासावर आणि आडत्याच्या वहीवर चालतो. व्यापाऱ्याने माल जिंकला की लगेच तिथले हमाल (लेबर) तो माल उचलून बाहेर उभ्या असलेल्या मोठ्या ट्रकमध्ये भरायला सुरुवात करतात.
५. डहाणूच्या चिकूची खासियत काय, ज्याच्यासाठी व्यापारी तुटून पडतात?
मी तिथे एका जुन्या व्यापाऱ्याशी चहा पिता पिता गप्पा मारत होतो. मी त्याला विचारलं, “शेठ, देशात सगळीकडे चिकू होतो, मग डहाणूच्याच चिकूसाठी एवढी चढाओढ का?”
त्यावर त्याने जे उत्तर दिलं, त्यात आपल्या डहाणूच्या मातीची ताकद होती. तो म्हणाला, “नितेशभाऊ, डहाणूची जमीन आणि इथली सागरी हवा (Coastal Climate) यात काहीतरी जादू आहे. इथल्या चिकूला जी नैसर्गिक गोडी आणि कॅल्शियमयुक्त दाणेदारपणा मिळतो, तो इतर कुठेच मिळत नाही. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, डहाणूचा चिकू टिकायला चांगला असतो. इथे सकाळी लिलाव झालेला चिकू दोन दिवसांनी जेव्हा दिल्लीच्या आझादपूर मंडीत पोहोचतो, तेव्हाही तो तसाच टवटवीत आणि गोड असतो.”
हे सुद्धा वाचा : नायगावची खाडी आणि मॅनग्रोव्ह टनेल्स: कोळी बांधवांसोबत केलेली बोटिंग सफारी
६. लिलावानंतर काय होतं? (The Logistics Express)
सकाळी ७:३० ते ८ वाजेपर्यंत मार्केटमधला ओरडण्याचा आवाज हळूहळू शांत होतो. लिलाव संपलेला असतो, पण खरी धावपळ आता बाहेर सुरू होते.
मार्केटच्या बाहेर १० चाकी, १२ चाकी ट्रक्स लाईन लावून उभे असतात. लिलावात घेतलेला माल ग्रेडिंगनुसार वेगवेगळ्या ट्रकमध्ये लोड केला जातो. काही ट्रक थेट गुजरात हायवेने उत्तरेकडे निघतात, तर काही वाशी (नवी मुंबई) च्या एपीएमसी मार्केटसाठी रवाना होतात. अवघ्या दोन तासांत संपूर्ण मार्केट रिकामं होतं, जणू काही झालंच नव्हतं!
माझ्या पालघरच्या मातीची हीच तर खरी ताकद आहे!
मित्रांनो, जेव्हा आपण बाजारातून ४० किंवा ५० रुपये किलोने चिकू विकत घेतो आणि घरात बसून तो गोड चिकू खातो, तेव्हा त्या एका चिकूच्या मागे आपल्या डहाणूच्या शेतकऱ्याचे कष्ट, पहाटेची ती थंडी, हमालांचा घाम आणि त्या ऑक्शन हाऊस मधील व्यापाऱ्यांची ती एका सेकंदाची चुरस असते.
डहाणूचा हा चिकू मार्केट म्हणजे फक्त पैशांची देवाणघेवाण नाही, तर ते आपल्या पालघर जिल्ह्याचं आर्थिक हृदय आहे. एका तासात लाखो रुपयांची उलाढाल करणारा हा लाईव्ह लिलाव म्हणजे व्यवस्थापन (Management) आणि कष्टाचा एक अद्भूत नमुना आहे.
कधी वेळ मिळाला आणि पालघर बाजूला आलात, तर डहाणूच्या या चिकू मार्केटला पहाटे नक्की भेट द्या. तो थरार, तो सुवास आणि आपल्या माणसांची ती लगबग स्वतः अनुभवा!
कसा वाटला आपल्या डहाणूच्या चिकू मार्केटचा हा प्रवास? नक्की सांगा! तुमचाच, नितेश काठ्या.