मी नितेश काठ्या. पालघर जिल्हा हे माझं घर, माझी ओळख. आपण अनेकदा फिरण्यासाठी अलिबाग, मालवण किंवा पार गोव्याला जातो. पण आपल्या पालघरच्या कुशीत, वसई-नायगावच्या पट्ट्यात निसर्गाने काय जादू करून ठेवली आहे, हे जोपर्यंत तुम्ही स्वतः डोळ्यांनी पाहत नाही, तोपर्यंत तुमचा विश्वास बसणार नाही. गेल्याच आठवड्यात मी नायगावच्या खाडीत आणि तिथल्या रहस्यमयी मॅनग्रोव्ह टनेल्समध्ये (तीव्र जंगलांच्या नैसर्गिक गुंफांमध्ये) एका सफरीवर गेलो होतो. तीच ही माझी अनुभवलेली गोष्ट, अगदी मनापासून तुमच्यासमोर मांडतोय.
पहाटेची खाडी आणि कोळी बांधवांची लगबग
त्या दिवशी शनिवार होता. आठवड्याभराच्या धावपळीनंतर मला काहीतरी शांत, निसर्गाच्या जवळ जाणारं हवं होतं. मी सकाळी साडेपाच वाजताच उठलो आणि नायगाव कोळीवाड्याच्या दिशेने निघालो. पहाटेची वेळ, हवेत मस्त गारवा होता आणि खाडीवर हलकं धुकं पसरलेलं.
हे सुद्धा वाचा : डहाणूची ताडी संस्कृती: पहाटेच्या वेळी पामच्या झाडावरून ताडी कशी काढली जाते? (माहिती आणि अनुभव).
मी खाडीकिनारी पोहोचलो, तेव्हा तिथलं वातावरण पाहूनच माझं अर्धं टेन्शन पळून गेलं. तिथे आमचे स्थानिक कोळी बांधव त्यांच्या होड्या, जाळी घेऊन समुद्रात जाण्याच्या तयारीत होते. तिथे माझी भेट झाली जनार्दन तांडेल यांच्याशी. पन्नाशी ओलांडलेले, चेहऱ्यावर समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याचे आणि अनुभवाचे चट्टे असलेले जनार्दन काका एकदम दिलखुलास माणूस! मी त्यांना विचारलं, “काका, आज मला तुमच्यासोबत खाडीत यायचंय, मॅनग्रोव्ह बघायला.” त्यांनी माझ्याकडे पाहिलं, एक जोडदार हसू दिलं आणि म्हणाले, “अरे नितेश पोरा, ये की! आपल्याच गावचा आहेस तू. चल, आज तुला आमची खाडी दाखवतो.”
त्यांच्या त्या एका वाक्याने जो ‘ह्युमन टच’ मिळाला ना, त्याने माझा प्रवास अधिकच सुखावला. रोबोटिक गाईड्ससारखं व्यावसायिक रूप तिथे नव्हतं, तर एका मोठ्या माणसाने आपल्या घरच्या पोराला सोबत न्यावं, तशी ती सुरुवात होती.
बोट सुरू झाली अन् प्रवासाला रंग आला
आम्ही त्यांच्या लहानशा लाकडी बोटीत बसलो. इंजिनचा तो ‘धुड-धुड-धुड’ आवाज सुरू झाला आणि बोट शांत पाण्याला कापत पुढे निघाली. सुरुवातीला खाडीचं पात्र खूप रुंद होतं. एका बाजूला वसईचा किल्ला दूरवर पुसटसा दिसत होता, तर दुसऱ्या बाजूला लांबवर पसरलेली मिठागरं.
बोट जसजशी पुढे जात होती, तसं जनार्दन काका खाडीची गुपितं सांगत होते. “बघ नितेश, ही खाडी आमची आई आहे. ही कधी कुणाला उपाशी ठेवत नाही. इथे आम्हाला जिंवती (कोळंबी), निवटे, मुळे आणि ताजी खाडीची मासळी मिळते.” त्यांच्या बोलण्यात आपल्या व्यवसायाबद्दल असलेला अभिमान आणि निसर्गाबद्दलची कृतज्ञता स्पष्ट जाणवत होती.
मॅनग्रोव्ह टनेल्स: निसर्गाची एक वेगळीच दुनिया
खरा थरार सुरू झाला जेव्हा काकांनी बोट खाडीच्या मुख्य प्रवाहातून एका अरुंद फाट्यामध्ये (खाचणामध्ये) वळवली. इथे मॅनग्रोव्ह म्हणजेच तीवराची झाडं एवढी दाट होती की बाहेरचा उजेड आत येणं कठीण झालं होतं.
आम्ही जसे जसे आत गेलो, तसं बाहेरचं जग पूर्णपणे मागे सुटलं. डोक्यावर झाडांच्या फांद्या एकमेकांत अशा गुंफल्या गेल्या होत्या की जणू निसर्गाने एक ‘हिरवं टनेल’ (गुंफा) तयार केलं होतं.
इथे आल्यावर काकांनी बोटीचं इंजिन बंद केलं. फक्त वल्ह्याचा ‘छपक-छपक’ आवाज येत होता. तिथे जी शांतता होती, ती शहरात करोडो रुपये खर्च करूनही मिळणार नाही. फक्त पक्षांचा किलबिलाट, पाण्यावर तरंगणाऱ्या पानांचा आवाज आणि चिखलात फिरणाऱ्या लहान लहान खेकड्यांची सळसळ ऐकू येत होती.
काकांनी मला दाखवलं की या तीवराच्या मुळ्या कशा जमिनीच्या वर आलेल्या असतात. ते म्हणाले, “ही झाडं नसतील ना, तर समुद्राचं पाणी आमच्या गावात घुसेल. ही झाडं वादळाला अडवतात आणि मासळीला अंडी घालण्यासाठी सुरक्षित जागा देतात.” हे ऐकून मला जाणवलं की ज्या गोष्टीला आपण फक्त ‘झाडी’ समजतो, ती या कोळी बांधवांसाठी आणि पर्यावरणासाठी किती मोठी ढाल आहे.
कोळी संस्कृती आणि जीवनपद्धतीचे दर्शन
या सफारी दरम्यान मला फक्त निसर्गच नाही, तर कोळी बांधवांचं कष्टाचं जीवन जवळून पाहता आलं. वाटेत आम्हाला काही महिला खाडीच्या चिखलात पाय रोवून ‘मुळे’ (Clams) काढताना दिसल्या. कमरेएवढ्या पाण्यात उभं राहून तासनतास काम करणं सोपं नाही. पण त्यांच्या चेहऱ्यावर थकव्याऐवजी एक समाधान होतं.
काकांनी बोटीतच घरून आणलेला डबा उघडला. त्यात तांदळाची मऊ भाकरी आणि रात्रीचा तळलेला ताजा बोंबील होता. त्यांनी मलाही एक घास दिला. त्या खाडीच्या मध्यभागी, मॅनग्रोव्हच्या सावलीत बसून खाल्लेली ती भाकरी आणि मासळी… कोणत्याही फाईव्ह स्टार हॉटेलच्या जेवणापेक्षा भारी होती. त्यात आपुलकीचा जो स्वाद होता, तो अवर्णनीय होता.
हे सुद्धा वाचा :‘तारफा’ बोट: वैतरणा नदी पार करण्यासाठी आजही वापरले जाणारे लाकडी तराफे
आपण काय शिकलो?
दुपारी जेव्हा आम्ही परत नायगाव किनाऱ्यावर आलो, तेव्हा मी फक्त एक पर्यटक म्हणून नाही, तर निसर्गाचा एक भाग म्हणून परतलो होतो. आपल्या पालघर जिल्ह्यात एवढं वैभव आहे, पण आपण ते जपत नाही ही खंतही मनात आली. पर्यटनाच्या नावाखाली प्लास्टिक टाकणं, खाडी प्रदूषित करणं आपण थांबवलं पाहिजे.
जर तुम्हालाही कृत्रिम जगातून बाहेर पडून काहीतरी अस्सल, जिवंत आणि मनाला भिडणारं अनुभवायचं असेल, तर एकदा नायगावच्या खाडीत या कोळी बांधवांसोबत वेळ घालवून बघा. जनार्दन काकांसारखी माणसं आणि निसर्गाचे हे मॅनग्रोव्ह टनेल्स तुमचं मन नक्कीच जिंकून घेतील.
हा माझा अनुभव तुम्हाला कसा वाटला, मला नक्की सांगा!