किर्रर्र अंधार… रात्रीचा गारवा अजून तसाच हवेत रेंगाळत असतो. मोबाईलमध्ये पाहिलं तर पहाटेचे साडेचार वाजलेले असतात. घराबाहेर पडलो की डहाणूच्या किनारपट्टीवरून येणारा तो समुद्राचा खाडीयुक्त वारा थेट तोंडावर येतो. मी नितेश काठ्या, अगदी लहानपणापासून या पालघरच्या मातीत, डहाणूच्या कुशीत वाढलोय. आमच्यासाठी ताडी हा फक्त एक पेयाचा प्रकार नाही, तर ती आमच्या संस्कृतीचा, परंपरेचा आणि रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग आहे.
आज तुम्हाला मी माझ्या स्वतःच्या अनुभवातून सांगणार आहे की, डहाणूच्या त्या उंचच उंच पाम (ताड) आणि माडाच्या झाडांवरून पहाटेच्या वेळी अस्सल ताडी कशी उतरवली जाते. हा अनुभव जितका थरारक आहे, तितकाच तो कष्टाचा आणि कलेचा भाग आहे.
ताडी म्हणजे काय? (आमच्या पालघरची ओळख)
शहरी माणसाला वाटतं ताडी म्हणजे फक्त नशा. पण आमच्यासाठी ताडी म्हणजे निसर्गाचा एक चमत्कार आहे. ताडाच्या किंवा खजुराच्या झाडाला न उमललेल्या फुलांचा एक तुरा येतो, ज्याला आम्ही ‘मच’ किंवा ‘पोय’ म्हणतो. या पोयीला अचूक काप देऊन जे गोड पाणी थेंब-थेंब गोळा होतं, त्यालाच ताडी म्हणतात.
पहाटेच्या वेळी झाडावरून ताजी उतरवलेली ताडी ही अगदी दुधासारखी पांढरी आणि चवीला एकदम गोड, थंडगार असते. तिला ‘नीरा’ सुद्धा म्हणतात. जसा जसा सूर्य डोक्यावर येतो आणि ऊन वाढतं, तसं तसं त्यातलं नैसर्गिक फर्मेंटेशन (आंबण्याची प्रक्रिया) वाढते आणि मग तिची चव आंबट-तिखट होऊन त्यात हलकी नशा येते.
पहाटेचा तो थरार: झाडावर चढण्याची तयारी
डहाणूमध्ये ताडी काढणाऱ्या कसबी माणसाला ‘पादप’ किंवा स्थानिक भाषेत ‘ताडीवाला’ म्हणतात. हे काम प्रत्येकाचं नाही. यासाठी अंगात ताकद आणि काळजात हिंमत असावी लागते.
पहाटे पाच वाजता मी आमच्या गावातल्या एका अनुभवी काकांसोबत रानात गेलो. त्यांच्या पाठीला एक लाकडी किंवा प्लास्टिकचा डबा (ज्याला ‘लबडी’ किंवा ‘कळशी’ म्हणतात) बांधलेला होता. कमरेला एक धारदार विळा अडकवलेला होता.
हे सुद्धा वाचा : ‘तारफा’ बोट: वैतरणा नदी पार करण्यासाठी आजही वापरले जाणारे लाकडी तराफे
झाडाजवळ गेल्यावर त्यांनी पायात ‘खांडवा’ (दोरीचं एक वलय जे दोन्ही पायांना धरून ठेवतं) अडकवला. पामचं झाड म्हणजे एकदम सरळ, गुळगुळीत आणि ५०-६० फूट उंच! वर पाहिलं तर माणसाची टोपी खाली पडेल. पण काकांनी कसलाही विचार न करता, त्या खांडव्याच्या मदतीने झाडाला दोन्ही हाता-पायांनी विळखा घालत सरसर वर चढायला सुरुवात केली. मी खाली उभा राहून फक्त तोंड वासून पाहत होतो. मनात धडधडत होतं, कारण एक चुकीचं पाऊल आणि थेट मृत्यूशी गाठ! पण त्यांच्या चेहऱ्यावर कसलीही भीती नव्हती, ते त्यांचं रोजचं जगणं होतं.
मच कापण्याची ती अनोखी कला
झाडाच्या अगदी टोकावर, जिथे पानांचा झुबका असतो, तिथे ते पोहोचले. तिथे आदल्या दिवशी संध्याकाळी त्यांनी एक मातीचं मडकं (ज्याला आम्ही ‘हांडी’ किंवा ‘गाडगं’ म्हणतो) बांधून ठेवलेलं असतं.
ताडी काढण्याची प्रक्रिया सोपी नाही, तिला खूप संयम लागतो:
1.मच किंवा पोय निवडणे:पहिली पायरी.
झाडाला आलेला तो फुलांचा तुरा (मच) आधी व्यवस्थित दोरीने बांधला जातो, जेणेकरून तो पसरणार नाही.
2.तुऱ्याची मऊ मसाज करणे:दुसरी पायरी.
त्या तुऱ्याला लाकडी दांडक्याने हलकेच ठोकले जाते. याला स्थानिक भाषेत ‘मच चेचणे’ म्हणतात. यामुळे त्यातील रसवाहिन्या मोकळ्या होतात.
3.अचूक काप देणे:तिसरी पायरी.
विळ्याने त्या मचेच्या टोकाला अगदी बारीक आणि तिरपा काप दिला जातो. हा काप इतका अचूक असावा लागतो की रस बाहेर पडला पाहिजे, पण झाडाला इजा नाही झाली पाहिजे.
4.मडकं बांधणे:शेवटची पायरी.
त्या कापलेल्या टोकाखाली मातीचं गाडगं किंवा प्लास्टिकची बरणी बांधली जाते. मडक्याच्या आतल्या बाजूला थोडा ‘चुना’ लावलेला असतो, जेणेकरून ताडी लवकर आंबणार नाही आणि गोड राहील.
रात्रभर त्या कापातून टप-टप करत निसर्गाचा हा अमूल्य रस त्या मडक्यात जमा होत राहतो.
झाडावरून खाली आलेला तो अमृतकुंभ
काकांनी रात्रभर जमा झालेली ती हंडी अलगद सोडवली आणि पाठीला बांधलेल्या डब्यात ती ताडी रिकामी केली. मग मचेला पुन्हा एक नवीन बारीक काप दिला, जेणेकरून दिवसभराची ताडी जमा होईल, आणि त्यावर दुसरं मडकं अडकवून ते सरसर खाली उतरले.
खाली आल्यावर त्यांच्या कपाळावर घामाचे थेंब चमकत होते, पण चेहऱ्यावर काम फत्ते झाल्याचा आनंद होता. त्यांनी त्या डब्यातून एका पानांच्या द्रोणात मला अगदी ताजी, फेसाळलेली ताडी दिली.
माझा स्वतःचा अनुभव: तो पहिला घोट जेव्हा घशाखाली उतरला ना मित्रांनो… सांगतो, जगातला कोणताही महागडा ब्रँड किंवा कोल्ड्रिंक त्या चवीची बरोबरी करू शकत नाही. ती ताडी एकदम थंडगार, शहाळ्याच्या पाण्यासारखी गोड आणि हलकासा मधासारखा सुगंध असणारी होती. पहाटेच्या त्या हवेत ती पिण्याचा आनंद काही औरच असतो.
डहाणूच्या संस्कृतीचा कणा
आमच्या पालघर-डहाणू भागात, विशेषतः आदिवासी बांधवांमध्ये ताडीला खूप पवित्र मानलं जातं. घरात कोणतंही लग्नकार्य असो, सण-उत्सव असो किंवा देवाचा कार्य असो, ताडीचा नैवेद्य दाखवला जातो. पाहुण्यांचं स्वागत करायला इथे चहा ऐवजी ताडी दिली जाते. ही आमची आपुलकी दाखवण्याची पद्धत आहे.
पण आजकाल ही संस्कृती कुठेतरी धोक्यात येत चालली आहे. नवीन पिढीतील मुलं एवढ्या उंच झाडावर चढायचा धोका पत्करायला तयार नाहीत. तसेच रासायनिक आणि बनावट ताडीच्या विळख्यामुळे आमच्या डहाणूच्या अस्सल नैसर्गिक ताडीची बदनाम होत आहे.
हे सुद्धा वाचा : गंजडचे खरे वारली चित्रकार: शहरात मिळणारे वारली आर्ट नकली का आहे?
नितेशचे दोन शब्द…
जर तुम्ही कधी पालघर किंवा डहाणूच्या बाजूला आलात, तर रिसॉर्ट आणि हॉटेल्सच्या मागे धावण्यापेक्षा कधीतरी पहाटे उठून आमच्या या ताडपट्ट्यांमध्ये फेरफटका मारा. त्या मातीचा वास घ्या आणि स्वतः डोळ्यांनी पहा की आमचा माणूस पोटाची खळगी भरण्यासाठी आणि ही परंपरा जपण्यासाठी कशी जिवाची बाजी लावतो. आणि हो, ती पहाटेची गोड ‘नीरा’ प्यायला अजिबात विसरू नका!
आपल्या मातीची ही गोष्ट तुम्हाला कशी वाटली, मला नक्की सांगा!