लेखक: नितेश काठ्या (पालघर)
आमच्या पालघर जिल्ह्यातल्या डहाणू तालुक्यात एक छोटंसं, पण कलेने समृद्ध झालेलं गाव आहे—गंजड. जर तुम्ही कधी या भागात आलात, तर तुम्हाला इथल्या घरांच्या मातीच्या भिंतींवर, अंगणात आणि अगदी झाडांच्या आडोशालाही काही पांढरे मानवाकृती आकार रेखाटलेले दिसतील. हे दुसरं तिसरं काही नसून जगप्रसिद्ध ‘वारली चित्रकला’ (Warli Art) आहे. आज संपूर्ण जगात या कलेचा डंका वाजतोय. मुंबई, दिल्लीसारख्या मोठ्या शहरांमधल्या अलिशान मॉल्समध्ये, डिझायनर कपड्यांवर, महागड्या हॉटेल्सच्या भिंतींवर आणि अगदी परदेशातल्या आर्ट गॅलरींमध्येही वारली आर्ट सर्रास पाहायला मिळतं.
हे सुद्धा वाचा : ‘तारपा’ वाद्य कसं बनतं? सुकलेला भोपळा आणि बांबूपासून तयार होणारे पालघरचे संगीत.
पण एक पालघरचा स्थानिक तरुण म्हणून, आणि गंजडच्या त्या अस्सल मातीचा सुवास छातीत भरून घेतलेला माणूस म्हणून जेव्हा मी शहरातल्या या चकचकीत दुकानांमध्ये जातो, तेव्हा माझं कपाळ कसनुसं होतं. तिथे मिळणाऱ्या त्या टी-शर्ट्स, कप आणि शो-पीसवरच्या वारली चित्रांकडे पाहिलं की मनात एकच प्रश्न येतो—“हे खरंच आमचं वारली आर्ट आहे का?”
आज मला अगदी मनापासून, एका पालघरच्या माणसाच्या नजरेतून तुम्हाला सांगायचंय की, शहरात कोट्यवधी रुपयांना विकलं जाणारं ते ‘वारली आर्ट’ बहुतांश वेळा नकली, निर्जीव आणि निव्वळ व्यावसायिक का आहे; आणि आमच्या गंजड गावातील खऱ्या वारली चित्रकारांची खरी व्यथा काय आहे.
१. वारली चित्रकला म्हणजे फक्त ‘त्रिकोण आणि गोल’ नव्हे!
शहरातल्या कोणत्याही ग्राफिक्स डिझायनरला किंवा फॅशन ब्रँडला विचारलं की वारली आर्ट म्हणजे काय? तर ते सोपं उत्तर देतात—“एक गोल काढा, खाली दोन त्रिकोण जोडा, हात-पाय काढा… झालं वारली आर्ट!”
पण हे साफ चुकीचं आहे. आमच्या गंजडमधल्या कोणत्याही जुन्याजाणत्या वारली कलाकाराला विचारा, तो सांगेल की वारली चित्रकला ही केवळ भूमितीय आकार (Geometric Shapes) जोडण्याचा खेळ नाही. ते आमच्या पूर्वजांचं जगणं आहे, आमचा निसर्गाशी असलेला संवाद आहे.
- वर्तुळ (गोल): हा सूर्य आणि चंद्राचं प्रतीक आहे. निसर्गातल्या निरंतर चक्राचं ते दर्शन घडवतं.
- त्रिकोण: हा आमच्या सह्याद्रीच्या डोंगर-रांगा आणि सुळक्यांमधून आला आहे. झाडांच्या टोकांमधून आला आहे.
- चौकोन (चौक): हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे, ज्याला आम्ही ‘लग्नचौक’ म्हणतो. हा सुपीकता आणि पाशवी शक्तींपासून रक्षणाचं प्रतीक मानला जातो.
शहरातले लोक कॉम्प्युटरवर ‘कॉपी-पेस्ट’ करून हे आकार बनवतात, पण त्या आकारांमागची जी भावना आहे, जी ‘लाईफ लाईन’ आहे, ती त्यांना कधीच पकडता येत नाही. त्यामुळे ते चित्र दिसताना वारलीसारखं दिसतं, पण त्यात आत्मा नसतो.
२. गंजडची अस्सल पद्धत विरुद्ध शहराचा ‘शॉर्टकट’
मी स्वतः गंजडच्या अनेक घरांमध्ये कलाकारांना तासन्तास जमिनीवर बसून चित्र रेखाटताना पाहिलंय. त्यांची चित्र बनवण्याची पद्धत आणि शहरातल्या फॅक्टरीमध्ये बनणाऱ्या चित्रांमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
| वैशिष्ट्ये | गंजडचे अस्सल वारली आर्ट | शहरातले नकली/व्यावसायिक आर्ट |
|---|---|---|
| कॅनव्हास (पार्श्वभूमी) | घराच्या भिंती किंवा कापडावर गायचं शेण आणि तांबडी माती (गेरू) यांचा लेप दिला जातो. | सिमेंटच्या भिंतीवर किंवा प्लॅस्टिक शीटवर ब्राऊन ॲक्रेलिक कलर मारला जातो. |
| रंग | फक्त आणि फक्त तांदळाची पिठी पाण्यात विरघळवून पांढरा रंग बनवला जातो. | पांढरा ऑईल पेंट किंवा फॅब्रिक कलर वापरला जातो. |
| ब्रश (कुंचला) | बांबूची किंवा बहाव्याच्या झाडाची लहान काडी ठेचून तिचा ब्रश बनवला जातो. | सिंथेटिक आणि चायनीज नायलॉन ब्रश वापरले जातात. |
| नियम | निसर्गाचे नियम, सण आणि विधीनुसारच चित्र काढली जातात. | कोणताही नियम नाही, मनात येईल तसे आकार कुठेही छापले जातात. |
जेव्हा गंजडचा चित्रकार त्या तांदळाच्या पिठीत बांबूची काडी बुडवून भिंतीवर रेघ ओढतो, तेव्हा त्या मातीचा आणि तांदळाचा एक वेगळाच सुगंध येतो. शहरातल्या प्लास्टिकच्या रंगात तो सुगंध कुठे मिळणार?
३. शहरातलं आर्ट ‘नकली’ का ठरतं? (त्यामागची खरी कारणं)
शहरात विकल्या जाणाऱ्या वारली आर्टला मी ‘नकली’ किंवा ‘जिवंत नसलेलं’ का म्हणतोय, याला काही ठोस कारणं आहेत:
अ) निसर्गाशी तुटलेला संबंध
वारली चित्रकलेचा जन्म निसर्गाच्या पूजेतून झालाय. आम्ही वाघोबा (वाघ), कंसरी माता (धान्याची देवी), हिंवा (निसर्गदेव) यांची पूजा करतो. आमच्या चित्रात ‘तारपा नृत्य’ असतं, कारण तो आमच्या आनंदाचा क्षण असतो. शहरातल्या एसी केबिनमध्ये बसून, कॉम्प्युटर स्क्रीनवर माऊस फिरवणाऱ्या डिझायनरला काय माहीत की भात कापणीच्या वेळी शरीरातून निघणारा घाम काय असतो आणि तारपाच्या सुरावर पाया पडणारी धूळ कशी दिसते? ते फक्त गुगलवरून चित्र पाहतात आणि त्याची हुबेहूब नक्कल (Copy) करतात.
ब) धार्मिक आणि सांस्कृतिक मूल्यांची पायमल्ली
आमच्याकडे वारली चित्र हे प्रत्येक वेळी काढलं जात नाही. लग्नाचे सण असोत, दिवाळी असो किंवा नवीन पीक घरात येण्याचा काळ असो; तेव्हाच ‘धवलेरी’ (लग्न लावणारी प्रमुख महिला) गाणी गाते आणि सुवासिनी स्त्रिया भिंतीवर चौक लिहितात. शहरात काय होतंय? पाश्चात्त्य कपड्यांवर, चपलांवर, अगदी कचऱ्याच्या डब्यांवर किंवा हॉटेलच्या पबमध्ये दारूच्या बाटल्यांच्या शेजारी वारली चित्र काढली जातात. आमच्या पवित्र संस्कृतीचं हे केवळ व्यापारीकरण आहे, ज्यात कलेचा आदर शून्य आहे.
क) कमर्शियल साचा (Commercial Templates)
शहरातल्या आर्टमध्ये तुम्हाला विविधता दिसणार नाही. तेच ते तारपा नृत्य, तेच ते शिकारीचे दृश्य आणि तेच ते झाड. गंजडचा खरा कलाकार दरवेळी नवीन कथा मांडतो. तो त्याच्या दैनंदिन जीवनातली, जंगलातली, प्राण्यांची नवी गोष्ट चित्रातून सांगतो. शहरात मात्र एकाच डिझाईनचे साचे (Stencils) बनवून हजारो कप आणि बेडशीटवर ते मेकॅनिकल पद्धतीने छापले जातात.
हे सुद्धा वाचा : सात फांद्यांचे माड (Unique Palm Tree): तारापूर किल्ल्याजवळील ७ डोकी असलेल्या झाडाचे रहस्य
४. गंजडच्या खऱ्या कलाकारांची व्यथा: रात्रंदिवस राबूनही पदरात काय?
आता मुख्य मुद्द्यावर येतो, जो मला एक पालघरचा माणूस म्हणून आतून पोखरतोय.
शहरातल्या मोठ्या शोरूम्समध्ये एखादी वारली पेंटिंग ५,००० ते ५०,००0 रुपयांना विकली जाते. हे पाहून लोकांना वाटतं की, “वा! वारली कलाकारांचे दिवस बदलले.” पण खरं सांगू का? गंजडच्या मुख्य रस्त्यापासून आत असणाऱ्या पाड्यांवर जाऊन बघा. तिथे आजही आमचा कलाकार महिनाभर डोळे फोडून, एका एका धाग्यावर तांदळाच्या पिठीने चित्र रेखाटतो. पण जेव्हा शहरातील मोठे दलाल (Middlemen) तिथे येतात, तेव्हा ते या कलाकारांकडून ती पेंटिंग अवघ्या ३०० ते ५०० रुपयांना विकत घेतात.
कटू सत्य: कष्ट गंजडच्या वारली माणसाचे, नाव आणि ब्रँड शहरातल्या मोठ्या व्यापाऱ्यांचा, आणि नफा कोट्यवधी रुपयांचा! ही मधली दलाली आमच्या खऱ्या कलाकारांना पुढे येऊ देत नाही. शहरातल्या नकली आर्टच्या सुळसुळाटामुळे खऱ्या हातांना मिळणारा मोबदला मातीमोल झाला आहे.
५. अस्सल वारली आर्ट कसं ओळखायचं? (माझा वैयक्तिक सल्ला)
तुम्ही जर कलेचे चाहते असाल आणि तुम्हाला फसवणूक टाळायची असेल, तर काही गोष्टी नेहमी लक्षात ठेवा:
- पोत (Texture) तपासा: अस्सल वारली चित्राची पार्श्वभूमी नेहमी खडबडीत असते. त्यावर मातीचा किंवा शेणाचा खरखरीतपणा हाताला जाणवतो. शहरातलं नकली आर्ट एकदम गुळगुळीत (Smooth) असतं.
- रेषांमधील जिवंतपणा: कॉम्प्युटरवर किंवा साच्याने बनवलेल्या रेषा एकदम सरळ आणि परफेक्ट असतात. माणसाच्या हाताने काढलेल्या रेषेत थोडासा अनपेक्षित वाक असतो, जो त्या चित्राला जिवंत बनवतो.
- रंगाचा वास: अस्सल चित्राला रासायनिक रंगांचा उग्र वास येत नाही.
निष्कर्ष: बदलण्याची गरज आहे…
वारली कला ही फक्त महाराष्ट्राची नाही, तर भारताची शान आहे. ती टिकवायची असेल, तर शहरातल्या या ‘नकली’ आणि ‘कॉपीड’ आर्टला प्रोत्साहन देणं बंद केलं पाहिजे.
माझी तुम्हा सर्वांना कळकळीची विनंती आहे—कधीतरी मुंबई-गुजरात हायवेने जाताना आमच्या पालघर जिल्ह्यात, डहाणूच्या गंजड गावात नक्की या. इथे या, खऱ्या वारली चित्रकारांच्या घरात बसा, त्यांच्या हाताची जादू स्वतःच्या डोळ्यांनी बघा आणि त्यांच्याकडून थेट कलाकृती खरेदी करा. तेव्हाच तुमच्या घरात खरं आणि जिवंत ‘वारली आर्ट’ येईल, आणि आमच्या गंजडच्या गरीब पण स्वाभिमानी कलाकाराच्या घरात खऱ्या अर्थाने लक्ष्मी येईल.
माझ्या पालघरच्या मातीची हीच खरी हाक आहे!