पालघर जिल्हा म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतो तो इथला अथांग निसर्ग, कोसळणारा पाऊस, आणि पिढ्यानपिढ्या या जंगलांशी, जमिनीशी नातं सांगणारी आपली वारली संस्कृती. मी नितीश काठ्या, याच पालघरच्या मातीत लहानाचा मोठा झालो. लहानपणापासूनच जत्रा असो, लग्न असो वा एखादा सण, रात्रीच्या शांततेत दुरून येणारा एक खोल, भारदस्त आवाज माझ्या कानावर पडायचा. तो आवाज असायचा ‘तारपा’चा.
तारपा म्हणजे फक्त एक वाद्य नाही, तो आमच्या पालघरच्या आदिवासी संस्कृतीचा श्वास आहे. जेव्हा तारपा वाजू लागतो, तेव्हा पाय आपोआप थिरकायला लागतात, आणि हातामध्ये हात गुंफून अख्खं गाव गोल रिंगण धरून नाचू लागतं. पण आज मी तुम्हाला या तारपा नृत्याबद्दल नाही, तर हे अद्भुत, निसर्गाच्या कुशीतून जन्माला आलेलं वाद्य ‘कसं बनतं’, याचा माझा प्रत्यक्ष अनुभव सांगणार आहे. कारण सुकलेला भोपळा आणि बांबूचा तुकडा एकत्र येऊन एवढं स्वर्गीय संगीत कसं निर्माण करू शकतात, हा एक चमत्कारच आहे.
हे सुद्धा वाचा : गंभीरगड ट्रेक: पालघर-गुजरात बॉर्डरवरील सर्वात कठीण आणि निसर्गरम्य किल्ला
निसर्गाची देणगी: साहित्य काय लागतं?
आमच्याकडे तारपा बनवण्यासाठी बाजारातून कोणतीही महागडी वस्तू आणली जात नाही. जे काही मिळतं, ते थेट जंगलातून किंवा शेतातून गोळा केलं जातं. प्रामुख्याने चार गोष्टी लागतात:
- सुकलेला दुधी भोपळा (ज्याला आम्ही स्थानिक भाषेत ‘दुधी’ किंवा ‘भोपळा’ म्हणतो): हा तारपाचा मुख्य भाग असतो, जो आवाजाला घुमारे (Resonance) देतो.
- बांबू (कळका): हवेची फुंकर मारण्यासाठी आणि सुरावटीच्या छिद्रांसाठी.
- ताडाची पानं: खालच्या भागाला ध्वनीवर्धक (Horn) सारखा आकार देण्यासाठी.
- मेण किंवा मधमाश्यांचे मेण (किंवा गुळगुळीत माती/चिकनमाती): सांधे जोडण्यासाठी आणि हवा गळती रोखण्यासाठी.
तारपा बनवण्याची प्रत्यक्ष प्रक्रिया: माझ्या नजरेतून
काही महिन्यांपूर्वी मी आमच्या गावातील एका वयस्कर, अनुभवी तारपा बनवणाऱ्या आजोबांकडे गेलो होतो. त्यांच्या हाताला जी जादू होती, ती कोणत्याही आधुनिक फॅक्टरीत पाहायला मिळणार नाही. त्यांनी मला ही प्रक्रिया अगदी जवळून दाखवली.
१. भोपळ्याची निवड आणि प्रक्रिया (The Resonator)
सगळ्यात आधी निवडला जातो एक मोठा, विशिष्ट आकाराचा दुधी भोपळा. हा भोपळा वेलीवरच पूर्णपणे सुकू दिला जातो, ज्यामुळे त्याचं बाहेरील कवच लाकडासारखं कडक होतं.
- आजोबांनी तो सुकलेला भोपळा घेतला, त्याचा वरचा भाग कापला आणि आतला सगळा सुकलेला गर आणि बिया खरवडून पूर्णपणे बाहेर काढल्या.
- आता तो भोपळा आतून एकदम पोकळ झाला होता. हा भोपळा तारपाचा ‘Gourd’ म्हणजेच मुख्य सांगाडा बनतो, जिथे फुंकर मारलेली हवा घुमते.
२. बांबूच्या नळ्या बसवणे (The Sound Pipes)
भोपळा तयार झाल्यावर त्याच्या खालच्या बाजूला दोन लहान बांबूच्या नळ्या (ज्याला आम्ही ‘वासा’ किंवा ‘नळी’ म्हणतो) बसवल्या जातात.
- या दोन नळ्यांपैकी एका नळीला सूर काढण्यासाठी छिद्रे (Holes) पाडली जातात. ही छिद्रे पाडताना कोणतंही मोजपट्टी वापरली जात नाही, तो सगळा त्या कारागिराच्या अनुभवाचा अंदाज असतो!
- नळ्या भोपळ्यामध्ये घट्ट बसवण्यासाठी मधमाश्यांच्या मेणाचा (Bee wax) वापर केला जातो. हे मेण गरम करून सांध्यांवर लावलं जातं, जेणेकरून कुठूनही हवा लीक होणार नाही.
३. ताडाच्या पानाच्या ‘शेंगा’ (The Horn)
तारपाचा खालचा भाग जर तुम्ही पाहिला असेल, तर तो एखाद्या मोठ्या नरसाळ्यासारखा (Horn) दिसतो. तो भाग बनवला जातो ताडाच्या पानाच्या पट्ट्यांपासून.
- ताडाची पानं गोलाकार गुंडाळून, एकावर एक थर देऊन हा खालचा भाग विणला जातो.
- हा भाग बांबूच्या नळ्यांच्या खालच्या टोकाला जोडला जातो. यामुळे तारपाचा आवाज दूरपर्यंत पसरतो आणि त्याला एक वेगळीच गंभीर धार मिळते.
हे सुद्धा वाचा : वास्ता चिकन (Bamboo Chicken): जव्हारच्या घनदाट जंगलातील आदिवासींची गुप्त रेसिपी आणि माझा एक अविस्मरणीय अनुभव!
‘जिभळी’ – तारपाचा खरा जीव!
बांबूच्या नळ्यांच्या वरच्या टोकाला, म्हणजेच जो भाग भोपळ्याच्या आत जातो, तिथे एक अतिशय बारीक आणि नाजूक बांबूची ‘जिभळी’ (Reed) बसवली असते. जेव्हा वादक वरच्या टोकातून ताकदीने हवा फुंकतो, तेव्हा ही जिभळी थरथरते (Vibrate होते). तिची ही थरथर भोपळ्याच्या पोकळीत जाते, तिथे तिचा आवाज मोठा होतो आणि बांबूच्या छिद्रांमधून गाणं बनून बाहेर पडतो.
तारपा फक्त वाद्य नाही, आमची अस्मिता आहे
जेव्हा तारपा पूर्ण तयार होतो, तेव्हा तो दिसायला एखाद्या कलेचा उत्तम नमुना वाटतो. तो वजनाने खूप हलका असतो, पण तो वाजवण्यासाठी छातीत खूप दम (Stamina) असावा लागतो. कारण सतत हवा फुंकून, बोटांची जादू दाखवत तो सूर टिकवून ठेवावा लागतो.
आजकालच्या डीजे आणि लाऊडस्पीकरच्या जमान्यात, जेव्हा मी माझ्या पालघरच्या जत्रेत तारपाचा तो अस्सल आवाज ऐकतो, तेव्हा छाती अभिमानाने फुगते. सुकलेला भोपळा आणि बांबू, ज्यांना लोक कचरा समजून टाकून देतील, त्यातून आमचे पूर्वज एवढं अप्रतिम संगीत निर्माण करायचे, ही विचार करूनच अंगावर काटा येतो.
हा तारपा आमचा भूतकाळही आहे आणि आमचं भविष्यही. हा लेख वाचताना तुम्हालाही पालघरच्या मातीचा सुगंध आणि त्या तारपाची सुरावट नक्कीच जाणवली असेल, अशी मला खात्री आहे!