वाडवळ आणि कुपारी संस्कृती: वसई-पालघरच्या ख्रिश्चन बांधवांचे वेगळे राहणीमान

लेखक: नितेश काठ्या (पालघर)

रामराम मंडळी! मी तुमचाच पालघरचा मित्र, नितेश काठ्या. आज मी तुम्हाला माझ्याच मातीतल्या, माझ्याच शेजारी-पाजारी राहणाऱ्या एका अशा अनोख्या आणि अत्यंत समृद्ध संस्कृतीची सफर घडवून आणणार आहे, जिचा थाट, जिची भाषा आणि जिची परंपरा संपूर्ण महाराष्ट्रात अगदी वेगळी आणि उठून दिसते. आपण जेव्हा ‘ख्रिश्चन’ किंवा ‘क्रिश्चन समाज’ असं म्हणतो, तेव्हा डोळ्यासमोर येतो तो गोव्याचा किंवा मुंबईच्या बांद्र्याचा पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव असलेला समाज. पण आपल्या वसई-पालघरच्या पट्ट्यात एक असा ख्रिश्चन बांधवांचा समूह राहतो, जो रक्तामासाने, परंपरेने आणि संस्कृतीने आजही शुद्ध मराठी, मातीशी जोडलेला आणि शेती-वाडी करणारा आहे. ही संस्कृती म्हणजे ‘वाडवळ’ आणि ‘कुपारी’ संस्कृती! मी स्वतः या मातीत लहानाचा मोठा झालोय, त्यामुळे त्यांचे सणवार, त्यांच्या घरची लग्नं, transatlantic प्रवासासारखा सुवास देणारा त्यांच्या जेवणाचा सुवास आणि त्यांची गोड ‘सामवेदी’ बोली मी अगदी जवळून अनुभवली आहे. चला तर मग, आपल्या अस्सल घरगुती भाषेत या संस्कृतीचा पट उलगडूया!

१. पार्श्वभूमी: वाडवळ आणि कुपारी नेमके कोण आहेत?

सगळ्यात आधी आपण हे समजून घेऊया की हे आपले वाडवळ आणि कुपारी बांधव नेमके आले कुठून आणि त्यांची ही ओळख कशी तयार झाली. ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून पाहायला गेलं, तर वसई आणि पालघरचा हा विस्तीर्ण किनारी प्रदेश शतकानुशतके शेतीने समृद्ध राहिलेला आहे. वाडवळ हा शब्द मुळात ‘वाडी’ किंवा ‘वाड्यांचे मालक’ यावरून आला आहे. ज्यांच्याकडे नारळी, पोफळी, केळी आणि विड्याच्या पानांच्या मोठ्या वाड्या होत्या आणि जे पिढ्यानपिढ्या बागायतदार होते, ते ‘वाडवळ’. तर ‘कुपारी’ हा शब्द संदर्भाने जमिनीशी, शेतीशी आणि ख्रिश्चन धर्माच्या सुरुवातीच्या काळातील पोर्तुगीज आगमनाशी जोडला गेला आहे.

१६ व्या शतकात जेव्हा पोर्तुगीजांनी वसईच्या किल्ल्यावर आणि आजूबाजूच्या प्रदेशावर ताबा मिळवला, तेव्हा त्यांनी येथील स्थानिक हिंदू शेतकरी, भंडारी, पाचकळशी, कुणबी आणि आगरी समाजातील लोकांचे धर्मांतर केले. धर्मांतर झाले, त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला, चर्चमध्ये जाऊ लागले, प्रार्थना करू लागले; पण त्यांनी आपली मूळ भारतीय संस्कृती, आपली शेतीची पद्धत, आपले सण आणि आपली मराठी-सामवेदी भाषा कधीही सोडली नाही. यामुळेच त्यांना ‘ईस्ट इंडियन ख्रिश्चन’ (East Indian Christians) या व्यापक समूहाचा एक मुख्य भाग मानलं जातं, पण त्यातही वाडवळ आणि कुपाऱ्यांची स्वतःची अशी एक वेगळी प्रादेशिक आणि सांस्कृतिक ओळख आहे जी त्यांना इतरांपेक्षा वेगळी ठरवते.

हे सुद्धा वाचा : ‘सवाशिणी धौलेरी’: आदिवासी लग्नात गायली जाणारी दुर्मिळ गाणी आणि त्यांचा अर्थ

२. सामवेदी आणि कादॉडी बोली: कानात मधाचे थेंब गाळणारी भाषा

तुम्ही कधी वसई किंवा पालघरच्या ग्रामीण भागात गेलात आणि तिथल्या स्थानिक ख्रिश्चन आजींशी किंवा आजोबांशी गप्पा मारल्यात, तर तुम्हाला सुरुवातीला वाटेल की ते नक्की मराठी बोलतायत की कोंकणी की आणखी कोणती भाषा? कारण त्यांची बोलीभाषा इतकी गोड आणि लयबद्ध आहे की ऐकतच राहावं वाटतं. या भाषेला ‘सामवेदी मराठी’ किंवा ‘कादॉडी’ भाषा म्हणतात.

माझा स्वतःचा एक अनुभव सांगतो, आमच्या शेजारी राहणारे फिलिप काका जेव्हा सकाळी वाडीत जाताना आवाज देतात, “काय रे नितेशा, कुठे चालला रे तू?” तेव्हा त्या शब्दांमध्ये जी आपुलकी असते, ती इंग्रजाळलेल्या ‘हॅलो’मध्ये कधीच मिळत नाही. या भाषेत ‘ह’ चा ‘अ’ होतो, किंवा काही शब्दांचे उच्चार खूप वैशिष्ट्यपूर्ण असतात. उदाहरणार्थ, ‘भाताला’ ते ‘भातूं’ म्हणतात, ‘घराला’ ‘घरा’ म्हणतात. या भाषेत जुन्या मराठीचे, संस्कृतचे आणि काही प्रमाणात पोर्तुगीज शब्दांचे असे अप्रतिम मिश्रण झाले आहे की, ती ऐकताना डोळ्यासमोर जुना कोकणपट उभा राहतो. ही भाषा पोथीपुराणाची भाषा नाही, तर ही मातीत घाम गाळणाऱ्या कष्टकऱ्यांची, समुद्राशी आणि जमिनीशी नातं सांगणारी जिवंत भाषा आहे.

३. राहणीमान आणि वेशभूषा: साधेपणा आणि समृद्धीचा संगम

वाडवळ आणि कुपारी बांधवांचे राहणीमान पाहिलं की मन थक्क होतं. यांच्याकडे पैसा आहे, शेतीवाडीमुळे प्रचंड समृद्धी आहे, पण तरीही त्यांच्या जगण्यात एक कमालीचा साधेपणा आणि मातीचा आदर दिसतो.

त्यांची जुनी घरे जर तुम्ही पहिली, तर त्यांना ‘धाब्याची’ किंवा ‘कौलारू’ घरे म्हणतात. घराच्या पुढे एक मोठा ओटा किंवा पडवी असते, जिठे दुपारच्या वेळी घरातले पुरुष किंवा स्त्रिया गप्पा मारत बसतात. घराच्या मागे किंवा पुढे मोठी वाडी असते, ज्यामध्ये केळीची झाडे, नारळ, सुपारी आणि प्रामुख्याने ‘वसईची केळी’ लावलेली असते. घराच्या रचनेमध्येही चर्चच्या वास्तुकलेचा आणि जुन्या कोकणी घरांचा मिलाफ पाहायला मिळतो. प्रत्येक घराच्या मुख्य दारावर किंवा हॉलमध्ये येशू ख्रिस्त आणि मदर मेरीची सुंदर मूर्ती किंवा तसबीर असते, आणि तिला अगदी हिंदू घरांसारखाच फुलांचा हार घातलेला असतो.

पारंपारिक वेशभूषेचा थाट

अबब! सणासुदीला किंवा लग्नाकार्यात वाडवळ आणि कुपारी महिलांचा थाट पाहण्यासारखा असतो. इथल्या स्त्रिया पारंपरिक नऊवारी किंवा काठपदर साडी अगदी तंतोतंत महाराष्ट्रीयन पद्धतीने (कास्टा मारून) नेसतात. डोक्यावर पांढरा शेला किंवा पदर घेण्याची त्यांची पद्धत खूप वेगळी आणि प्रतिष्ठित दिसते.

त्यांच्या दागिन्यांमध्ये एक विशेष दागिना असतो ज्याला ‘पोवळा’ किंवा ‘मण्यांची माळ’ म्हणतात. तसेच सोन्याचे मोठे कानगोळे, हातात पाटल्या आणि तोडे असा अस्सल नखशिखांत मराठमोळा शृंगार त्या करतात. पुरुष मंडळी सहसा पांढरा शर्ट आणि लुंगी किंवा धोतर नेसतात, तर तरुण पिढी आता आधुनिक कपडे घालत असली, तरी सणांना कुडता-पायजमा नेसणे पसंत करतात. हा पेहराव पाहून कोणीही म्हणणार नाही की हे पाश्चात्य ख्रिश्चन आहेत, हा तर पूर्णपणे आपल्या महाराष्ट्राचा मातीतला राजा माणूस आहे.

नितेशचा अनुभव: मी बऱ्याचदा मुंबईतल्या लोकांना बघतो, त्यांना वाटतं की ख्रिश्चन म्हणजे फक्त सूट-बूट, गाऊन आणि इंग्रजी बोलणारे लोक. पण जेव्हा मी त्यांना माझ्या पालघर-वसईत आणतो आणि आमच्या वाडवळ बांधवांच्या घरची लग्नं दाखवतो, जिठे नऊवारी साड्या नेसलेल्या मावश्या हळदीची गाणी मराठीत गात असतात, तेव्हा मुंबईकरांचे डोळे पांढरे होतात! हाच तर आपल्या महाराष्ट्राच्या विविधतेचा खरा गोडवा आहे.

४. खाद्यसंस्कृती: जिभेवर रेंगाळणारी चव आणि सुप्रसिद्ध ‘वाजरे’

मंडळी, आता आलोय आपण माझ्या सगळ्यात आवडत्या विषयावर… तो म्हणजे खाद्यसंस्कृती! वाडवळ आणि कुपारी समाजाचे जेवण म्हणजे अस्सल मांसाहारी आणि शाकाहारी जेवणाचा एक अद्भूत खजिना आहे. किनारी प्रदेश असल्यामुळे मासे तर रोजच्या जेवणात असतातच, पण त्यांच्या जेवणाची चव ही एका विशेष मसाल्यामुळे अतिशय खास असते. ते जो मसाला वापरतात त्याला ‘वसईचा किंवा वाडवळी मसाला’ (Bottle Masala) म्हणतात. हा मसाला वर्षभरासाठी उन्हाळ्यात बनवून काचेच्या बाटल्यांमध्ये भरून ठेवला जातो. यात जवळजवळ २० ते ३० प्रकारचे वेगवेगळे गरम मसाले आणि मिरच्या एकत्र करून, अगदी कुटून बनवला जातो.

मुख्य खाद्यपदार्थ आणि मेजवानी:

• चिकन आणि मटण वाजरे: हा त्यांचा अत्यंत मानाचा आणि पारंपारिक पदार्थ आहे. लग्नकार्यात किंवा मोठ्या सणाला वाजरे बनवलेच जाते. याची चव इतकी अप्रतिम असते की एकदा खाल्लेला माणूस चव विसरत नाही.
• फुगे (Fugias): मैद्यापासून बनवलेले, हलके गोड आणि तेलात तळलेले हे गोल फुग्यांसारखे पावाचे प्रकार असतात. ख्रिसमस असो वा लग्न, फुग्याशिवाय पानातली डावी बाजू पूर्ण होत नाही. हे चिकनच्या रश्यासोबत (Gravy) खाण्याची एक वेगळीच मजा आहे.
• अळूची वडी आणि पात्रा: हिंदू समाजाप्रमाणेच वाडवळ ख्रिश्चन सुद्धा अळूची वडी अतिशय चवीने आणि त्याच पारंपरिक पद्धतीने बनवतात.
• पानगोळे आणि तांदळाच्या भाकऱ्या: तांदळाच्या पिठापासून बनवलेल्या मऊसुत भाकऱ्या आणि माशांचे तिखटले हा त्यांचा रोजचा गाभा आहे.

५. सण आणि उत्सव: चर्चची घंटा आणि सनई-चौघडा

या संस्कृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे सण साजरे करण्याची पद्धत. इथे चर्चमध्ये होणाऱ्या प्रार्थना जेवढ्या महत्त्वाच्या आहेत, तेवढाच महत्त्व स्थानिक पारंपरिक उत्सवांना दिले जाते. ख्रिसमस (नाताळ), इस्टर आणि थँक्सगिव्हिंग (नवान्न पौर्णिमा) हे त्यांचे मुख्य सण.

पण ‘नवान्न पौर्णिमा’ किंवा ‘पळस सण’ साजरा करण्याची त्यांची पद्धत पूर्णपणे शेतीवर आधारित आहे. जेव्हा शेतात नवीन भात पिकून तयार होतो, तेव्हा हे बांधव नवीन धान्याची कंसं कापून आणतात, ती चर्चमध्ये घेऊन जातात, तिथे त्या नवीन पिकाची पूजा केली जाते, देवाला धन्यवाद दिले जातात आणि त्यानंतर घरात त्या नवीन तांदळाची खीर किंवा भात बनवून एकत्र जेवण केले जाते. हा सण हुबेहूब आपल्या महाराष्ट्रातील ‘पोळा’ किंवा ‘नवान्न’ सणासारखाच आहे. नाताळच्या वेळी संपूर्ण गावात आणि वाड्यांमध्ये जी रोषणाई होते, ती पाहण्यासाठी लोक दुरून येतात. रात्रीच्या वेळी चर्चमधून निघणारी मिरवणूक आणि त्यामध्ये वाजणारी पारंपरिक ढोल-ताशांची आणि बँडची गाणी संपूर्ण वातावरणात एक वेगळाच उत्साह भरतात.

हे सुद्धा वाचा : अशेरीगडाचे ‘रात्रीचे रक्षक’: बेस व्हिलेजमधील गाईड्सनी सांगितलेल्या बिबट्यांच्या खऱ्या गोष्टी

६. लग्नपरंपरा: उमळणारा आनंद आणि हळदीचा थाट

वाडवळ आणि कुपारी ख्रिश्चन समाजातील लग्न सोहळा म्हणजे एक मोठा सास्कृतिक उत्सवच असतो. हे लग्न फक्त एका दिवसाचे नसते, तर पाच ते सात दिवस हा सोहळा चालतो. गोव्याच्या चर्चमधील लग्नांपेक्षा हे लग्न अतिशय वेगळे असते, कारण यात हिंदू परंपरेतील अनेक विधी जसेच्या तसे जतन केलेले दिसतात.

विधीचे नाव	कधी केला जातो?	विधीचे स्वरूप आणि महत्त्व
उमळणी (हळद)	लग्नाच्या दोन दिवस आधी	वधू आणि वराला हळद लावली जाते. यावेळी पारंपरिक सामवेदी गाणी स्त्रिया गातात, ज्याला ‘उमळणीची गाणी’ म्हणतात.
साडी साटवणे	लग्नाच्या आदल्या दिवशी	मुलाकडचे लोक मुलीला लग्नाची साडी आणि दागिने मान-पानाने द्यायला येतात, जसा आपला रुखवत किंवा मानपान असतो.
न्युप्सिअल मास	लग्नाचा मुख्य दिवस	चर्चमध्ये फादरच्या उपस्थितीत वधू-वर परस्परांना अंगठ्या घालतात आणि पवित्र आणाभाका घेतात.
खाजबा (मेळावा)	लग्नानंतरची संध्याकाळ	चर्चमधून आल्यानंतर घरात मोठा बँड लावून सर्व नातेवाईक ‘ब्रास बँड’च्या तालावर पारंपारिक नाच करतात आणि फुगे-चिकनची मेजवानी झोडतात.

या लग्नांमध्ये आणखी एक गंमत असते, ती म्हणजे ‘तांबट’ किंवा ‘नाच’. लग्नाच्या वरातीत जुने-जाणते लोक डोक्यावर रंगीबेरंगी छत्र्या घेऊन किंवा हातात रुमाल धरून जो पारंपारिक नाच करतात, तो पाहताना पाय आपोआप थिरकायला लागतात. यात कुठेही पाश्चात्य पॉप म्युझिक नसते, तर आपल्या मातीतले ढोल, सनई आणि ब्रास बँडचे सूर असतात.

७. आजची स्थिती आणि संस्कृतीचे जतन

आजच्या आधुनिक काळात, जिठे जगातील अनेक छोट्या-छोट्या संस्कृती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत, तिथे वसई-पालघरच्या आमच्या या वाडवळ आणि कुपारी बांधवांनी आपली ओळख अगदी घट्ट पकडून ठेवली आहे. नवीन पिढी शिकून सवरून मुंबईत किंवा परदेशात आयटी क्षेत्रात, नौदलात किंवा मोठ्या हुद्द्यांवर काम करत आहे. पण नाताळ असो, गावातील चर्चची जत्रा (फेस्त) असो किंवा घरचे लग्न असो, हे तरुण आपल्या गावी पालघर-वसईत धावून येतात. परदेशात राहूनही ते आपली सामवेदी बोली विसरलेले नाहीत, आणि आपली ‘बाटली मसाला’ सोबत नेऊन तिथेही फुगे आणि चिकनचा बेत आखतात, हे पाहून मला एक पालघरचा नागरिक म्हणून त्यांचा प्रचंड अभिमान वाटतो.

निष्कर्ष: एकतेचा आणि विविधतेचा सुंदर संदेश

तर मंडळी, ही आहे आपली वसई-पालघरची वाडवळ आणि कुपारी संस्कृती. धर्म बदलला तरी माणसाची माती, त्याची भाषा, त्याचे राहणीमान आणि त्याचे पूर्वज बदलत नाहीत, याचे हे सर्वात मोठे आणि जिवंत उदाहरण आहे. हे बांधव जितके येशू ख्रिस्तावर श्रद्धा ठेवतात, तितकेच ते आपल्या महाराष्ट्राच्या मातीशी, इथल्या शेतीशी आणि मराठी संस्कृतीशी प्रामाणिक आहेत. त्यांच्यात असलेला हा एकोपा, हा साधेपणा आणि ही समृद्धी आपल्या संपूर्ण महाराष्ट्राचे वैभव आहे.

कधी वेळ मिळाला, तर नक्की आमच्या पालघर-वसईच्या भागात या, एखाद्या वाडवळ मित्राच्या घरी जा, त्याची ती गोड भाषा ऐका आणि गरम-गरम फुग्यांसोबत चिकनच्या रश्याचा आस्वाद घ्या… तुम्हीही म्हणाल, “नितेश, खरंच यार, काय माणसं आहेत आणि काय त्यांची संस्कृती!” चला, पुन्हा भेटू अशाच एखाद्या आपल्या मातीतल्या कथेसह. तोपर्यंत, रामराम!