रामराम! मी नितेश काठ्या. पालघरचाच. डहाणू-जव्हारच्या डोंगरपट्ट्यात, विजांच्या कडकडाटात आणि मुसळधार पावसात माझं बालपण गेलंय. शहरात राहणाऱ्या लोकांसाठी ‘बिबट्या’ किंवा ‘वाघ’ हा शब्दच अंगावर काटा आणणारा असतो. टीव्हीवर कुठेतरी बिबट्या दिसला की ब्रेकिंग न्यूज होते, लोकांची धावपळ सुरू होते. पण आमच्या पालघरच्या जव्हार, मोखाडा, डहाणू, तलासरी आणि वाड्याच्या जंगलातलं चित्र वेगळंच आहे.
इथला वारली, ठाकूर आणि कोकणा आदिवासी कधीही बिबट्याला बघून पळून जात नाही, की हातात दगड घेऊन त्याच्या मागे धावत नाही. आमच्यासाठी तो केवळ एक हिंस्त्र पशू नाही; तो आमचा रक्षक आहे, आमचा कुलदैवत आहे — तो आमचा ‘वाघोबा’ आहे.
आज मी तुम्हाला कुठल्या पुस्तकातली गोष्ट सांगणार नाहीये. मी स्वतः लहानपणापासून जे पाहिलंय, अनुभवलंय आणि आमच्या वाडवडिलांकडून जे ऐकलंय, तेच अगदी मनापासून सांगणार आहे की, आम्ही पालघरचे आदिवासी बिबट्याला घाबरत का नाही आणि त्याची देवासंसारखी पूजा का करतो.
भीती नाही, तर आदर आहे!
शहरी माणसाला वाटतं की वाघोबाची पूजा आम्ही भीतीपोटी करतो. पण तसं नाहीये. हा भीतीचा नाही, तर ‘सहअस्तित्वाचा’ (Co-existence) विषय आहे. जंगलात राहायचं असेल तर जंगलातल्या राजाशी वैर करून कसं चालेल?
आम्ही लहानपणापासून ऐकत आलोय की, “तू जर वाघोबाच्या वाटेत गेला नाहीस, तर वाघोबा तुझ्या वाटेत कधीच येणार नाही.” आमच्यात एक अलिखित नियम आहे — जर रात्री जंगलातून चालताना समोर वाघोबा आला, तर आमचा माणूस तिथेच शांत उभा राहतो, डोळे बंद करतो, हात जोडतो आणि मनोमन म्हणतो:
“तात्या (वाघोबा), तू तुझ्या वाटेने जा, मी माझ्या वाटेने जातो. माझ्याकडून काही चूक झाली असेल तर पदरात घे.”
आणि आश्चर्य म्हणजे, वाघोबा तिथे क्षणभर थांबतो, माणसाकडे बघतो आणि गुपचूप जंगलात निघून जातो. हा चमत्कार नाही, हा निसर्गाचा नियम आहे जो आमच्या पूर्वजांनी ओळखला होता.
हे सुद्धा वाचा : कालदुर्ग किल्ल्याची गुप्त गुहा: ९०% ट्रेकर्सना माहित नसलेला उजवीकडचा रस्ता
वाघोबाची पूजा का केली जाते?
आमच्या आदिवासी संस्कृतीत निसर्गालाच देव मानलं गेलंय. सूर्य, चंद्र, माती, झाडं आणि प्राणी हेच आमचे देव आहेत. त्यात वाघोबा हा सर्वात बलाढ्य. बिबट्याची पूजा करण्यामागे काही ठोस आणि व्यावहारिक कारणं आहेत:
- शेताचा आणि जनावरांचा रक्षक: जंगलातले रानडुक्कर, हरणं शेतात घुसून आमचं अतोनात नुकसान करतात. पण ज्या भागात वाघोबाचा वावर असतो, तिथे हे प्राणी शेतात येण्याची हिंमत करत नाहीत. एकप्रकारे वाघोबा आमच्या पिकांचं रक्षण करतो.
- करार (The Sacred Pact): आमच्या पूर्वजांनी वाघोबाशी एक करार केलाय असं आम्ही मानतो. आम्ही त्याला जंगलाचा राजा म्हणून मान देतो आणि बदल्यात तो आमच्या गावाचं, माणसांचं इतर दुष्ट शक्तींपासून आणि हिंस्त्र प्राण्यांपासून रक्षण करतो.
- वाघोबाचे ‘थान’ (Shrine): पालघरच्या प्रत्येक पाड्याबाहेर, एखाद्या मोठ्या सागाच्या किंवा पिंपळाच्या झाडाखाली तुम्हाला लाकडाची किंवा दगडाची वाघोबाची मूर्ती दिसेल. त्यावर वाघाचं चित्र कोरलेलं असतं. वर्षातून एकदा ‘वागबारस’ (कार्तिक महिन्यात) सणाच्या दिवशी आम्ही सगळे तिथे जमतो.
वागबारस: आमची दिवाळी
आमच्यासाठी खरी दिवाळी म्हणजे ‘वागबारस’. या दिवशी प्रत्येक घरातून तांदूळ, गूळ गोळा केला जातो. वाघोबाच्या थानवर जाऊन मूर्तीला शेंदूर लावला जातो, जंगलातली रानफुलं वाहिली जातात. गावातील भगत (पुजारी) पूजा करतो. कोंबड्याचा किंवा बकराचा मान दिला जातो आणि ताडी-माडीचा नैवेद्य दाखवला जातो.
त्या रात्री अख्खा पाडा तारपा नृत्यावर थिरकतो. लहान मुलं अंगाला पिवळा रंग लावून, वाघाचे मुखवटे घालून गल्लोगल्ली नाचतात. हा सण म्हणजे वाघोबाचे आभार मानण्याचा दिवस असतो की, “गेल्या वर्षभरात तू आमच्या पोराबाळांना आणि जनावरांना सुखरूप ठेवलंस, तसंच पुढेही राख.”
वारली चित्रकलेतलं वाघोबाचं स्थान
आमची जी जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असलेली ‘वारली चित्रकला’ आहे ना, ती फक्त भिंती रंगवण्यासाठी नाहीये. त्यात आमचा इतिहास आणि संस्कृती कोरलेली आहे. तुम्ही कधीही जुनं वारली चित्र नीट निरखून बघा, त्यात तुम्हाला वाघोबा मध्यभागी किंवा सर्वात ठळकपणे काढलेला दिसेल.
चौकोन, त्रिकोण आणि रेषांच्या माध्यमातून आमच्या पूर्वजांनी वाघोबाची ताकद आणि त्याचं आमच्या आयुष्यातलं महत्त्व भिंतींवर जिवंत ठेवलंय. सूर्य-चंद्राच्या साक्षीने वाघोबा जंगलात फिरतोय, असं चित्र प्रत्येक घराच्या मुख्य भिंतीवर (लग्नकार्यात किंवा सणाला) काढलं जातं.
आजची परिस्थिती आणि मनातील खंत
मी जसा मोठा झालो, तसं पालघर बदलताना पाहिलं. जंगले कमी झाली, सिमेंटची जंगले वाढू लागली. हायवे आले, रेल्वेचे प्रकल्प आले. यामुळे आमचा वाघोबा बिथरला आहे. आजकाल टीव्हीवर येतं की बिबट्याने पाड्यातल्या कुत्र्यावर किंवा लहान मुलावर हल्ला केला. पण शहरातले लोक यामागचं खरं कारण समजत नाहीत.
जेव्हा वाघोबाचं घर (जंगल) आपण तोडतो, तेव्हा तो कुठे जाणार? तो आमच्या गावात येत नाहीये, आपण त्याच्या घरात घुसलोय! तरीही, आज जर आमच्या पाड्यात वाघोबाने एखाद्या वासराची किंवा शेळीची शिकार केली, तर आमचा जुना माणूस वनविभागाकडे नुकसानभरपाई मागायला जात नाही किंवा वाघोबाला विष द्यायचा विचारही करत नाही. तो शांतपणे म्हणतो, “त्याचा वाटा होता, तो घेऊन गेला. देव उपाशी होता आमचा.” ही जी भावना आहे ना, ती फक्त याच मातीत जन्माला आलेला माणूस समजू शकतो.
हे सुद्धा वाचा : घोलवडचे चिकू शेड्स: स्थानिक महिला चिकूपासून चिप्स आणि लोणचे कसे बनवतात?
शेवटचं एवढंच म्हणेन…
पालघरचा नितेश काठ्या म्हणून मला या गोष्टीचा सार्थ अभिमान आहे की, जिथे जग प्राण्यांना पिंजऱ्यात कोंडण्याचा किंवा त्यांना मारण्याचा विचार करतं, तिथे आमची संस्कृती एका हिंस्त्र प्राण्याला आपला हक्काचा ‘तात्या’ (मोठा भाऊ/वडील) मानते.
बिबट्या आणि मानवामधील हा संघर्ष संपवायचा असेल, तर जगाला आमच्या पालघरच्या आदिवासींकडून ‘सहअस्तित्वाचा’ हा धडा घ्यावाच लागेल. निसर्गाचा आदर करा, निसर्ग तुमचा आदर करेल. वाघोबा आहे म्हणून जंगल आहे, आणि जंगल आहे म्हणून आम्ही आहोत!
सामू-सामू (धन्यवाद)!