समुद्राची गाज, खाडीकिनारची ती मंद पण खारट हवा आणि डोळ्यांसमोर पसरलेली पांढरीशुभ्र चादर… हे चित्र पाहिलं की कोणाही पर्यटकाचं मन हरखून जाईल. पण माझ्यासाठी, म्हणजेच तुमच्या या पालघरच्या नितेश काठ्यासाठी, हे फक्त एक सुंदर दृश्य नाही. हे माझं बालपण आहे, माझा परिसर आहे आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे माझ्या इथल्या शेकडो कष्टकरी बांधवांच्या घामाचं, रक्ताचं आणि अश्रूंचं जिवंत जग आहे.
आपण रोज जेवताना चवीनुसार मीठ घेतो. “मीठ कमी आहे,” म्हणून कधीकधी ताट कडेला सारतो. पण तेच मीठ जेव्हा पालघरच्या विस्तीर्ण किनाऱ्यांवर, म्हणजेच मीठ आगरात तयार होतं, तेव्हा त्या पांढऱ्या कणाकणात किती जणांचं आयुष्य विरघळून गेलेलं असतं, याची जाणीव आपल्याला नसते. आज मी तुम्हाला माझ्याच डोळ्यांनी पाहिलेलं, अनुभवलेलं आणि जगलेलं हे ‘पांढरं सोनं’ बनवणाऱ्या आगरी, कोळी आणि आदिवासी बांधवांच्या कष्टाचं जग जवळून दाखवणार आहे.
१. मीठ आगर: पालघरची एक वेगळी ओळख
पालघर जिल्हा निसर्गाने नटलेला आहेच, पण इथली भौगोलिक रचना अशी आहे की इथे मिठाची शेती मोठ्या प्रमाणावर होते. वसई-विरारपासून ते थेट सफाळे, केळवे, माहीम, बोईसर आणि डहाणूपर्यंतच्या किनारपट्टीवर ही मीठ आगरे पसरलेली आहेत.
उन्हाळा सुरू झाला की, या भागात एक वेगळीच लगबग पाहायला मिळते. लांबून पाहिलं तर असं वाटतं जणू जमिनीवर बर्फ पडलाय. पण तो बर्फ नसतो, ते असतं आपल्या जगण्याला चव देणारं मीठ! आणि हे मीठ तयार करणाऱ्यांना आपण म्हणतो ‘आगरी’ किंवा मीठ कामगार. या जमिनीला आम्ही ‘आगर’ म्हणतो आणि या आगरात राबणाऱ्या माणसांच्या आयुष्याची कहाणी खरोखरच या मिठासारखीच खारट आहे.
हे सुद्धा वाचा : ‘वाघोबाची’ गोष्ट: पालघरचे आदिवासी बिबट्याला घाबरत का नाहीत? त्याची पूजा का करतात?
२. निसर्गाशी जुगार: मीठ तयार होण्याची सोपी पण कठीण प्रक्रिया
लोकांना वाटतं मीठ काय, समुद्राचं पाणी साठवलं की बनतं! पण मित्रांनो, यात जी मेहनत आहे ना, ती एखादा शेतकरी शेतात राबतो तशीच, किंबहुना त्याहूनही कठीण आहे. मी स्वतः लहानपणापासून हे अगदी जवळून पाहिलंय.
- जमीन तयार करणे (ऑक्टोबर ते डिसेंबर): पावसाळा संपला की खऱ्या अर्थाने या कामाला सुरुवात होते. पावसाळ्यात वाहून आलेली माती, कचरा साफ करावा लागतो. खाचरांची (ज्याला आम्ही वाफे म्हणतो) बांधणी करावी लागते. ही माती पायाने तुडवून घट्ट करावी लागते जेणेकरून पाणी जमिनीत जिरणार नाही. विचार करा, त्या चिखलात तासनतास पाय रोवून काम करणं किती त्रासाचं असेल.
- पाणी देणे (जानेवारी): जमीन तयार झाली की समुद्राचं किंवा खाडीचं भरतीचं पाणी या वाफ्यांमध्ये घेतलं जातं.
- सूर्याच्या उष्णतेचा खेळ: खेळ सगळा उन्हाचा असतो. जितकं कडक ऊन, तितकं पाणी लवकर आटतं. पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन खाली मिठाचे खडे जमा होऊ लागतात.
- मीठ गोळा करणे (मार्च ते मे): जेव्हा पांढरे शुभ्र मिठाचे थर जमा होतात, तेव्हा लाकडी फळ्यांच्या (ज्याला स्थानिक भाषेत ‘पावडी’ म्हणतात) साहाय्याने हे मीठ एका जागी गोळा केलं जातं. त्याचे छोटे-छोटे डोंगर बनवले जातात.
हा सगळा प्रवास ऐकायला सोपा वाटतो, पण ४० डिग्री तापमानात, जेव्हा अंगाची लाहीलाही होत असते, तेव्हा या आगरात उभं राहून काम करणं म्हणजे नरकयातना भोगण्यासारखं असतं.
३. कष्टाचं जग: पाय भाजतात, डोळे आंधळे होतात…
मी जेव्हा जेव्हा या मिठागरांच्या कडेने जातो, तेव्हा तिथे काम करणाऱ्या मावश्या, काका आणि तरुण पोरांकडे बघून माझं काळीज तीळतीळ तुटतं.
उन्हाळ्यात जेव्हा सूर्य डोक्यावर असतो, तेव्हा खाली पांढरं मीठ आरशासारखं चमकतं. त्या मिठावरून परावर्तित होणारे सूर्यकिरण थेट कामगारांच्या डोळ्यांवर पडतात. यामुळे अनेकांना वयाच्या चाळीशीतच मोतीबिंदू येतो किंवा दृष्टी कमजोर होते. फिकट रंगाचे गॉगल वापरण्याचा सल्ला दिला जातो, पण गरिबीमुळे अनेकांना ते परवडत नाही किंवा सवय नसते.
दुसरी मोठी समस्या म्हणजे पायांची. तासनतास त्या अत्यंत खारट पाण्यात आणि मिठाच्या ढिगाऱ्यावर अनवाणी पायाने किंवा साध्या चपला घालून फिरावं लागतं. यामुळे पायांना जखमा होतात, त्वचा सोलवटून निघते. मिठाच्या संपर्कामुळे त्या जखमा कधीच लवकर भरत नाहीत. आगरी भाषेत एक म्हण आहे, “मिठाच्या आगरात काम करणाऱ्याचे पाय आधी मरतात आणि माणूस नंतर.” हे विदारक सत्य मी पालघरच्या भूमीत रोज पाहतोय.
४. आर्थिक विवंचना: पांढरं सोनं, पण खिसा रिकामाच!
बाजारामध्ये मिठाचे पाकीट २० ते ३० रुपयांना मिळतं. पण हे मीठ तयार करणाऱ्या या मजुरांच्या हातात काय पडतं? तर फक्त तुटपुंजी मजुरी. बहुतांश मीठ कामगार हे भूमिहीन आहेत किंवा आदिवासी भागातून आलेले स्थलांतरित मजूर आहेत.
पालघरच्या जव्हार, मोखाडा, डहाणूच्या अंतर्गत भागातून अनेक आदिवासी कुटुंबे उन्हाळ्याच्या चार महिन्यांत या मिठागरांवर काम करायला येतात. मालक त्यांना राहण्यासाठी छोटीशी प्लास्टिकची किंवा पवळ्याची खोपटं (झोपड्या) बांधून देतात. तिथेच ते रात्र काढतात आणि पहाटे ४ वाजल्यापासून कामाला लागतात.
एवढं करूनही त्यांना मिळणारी रोजची मजुरी अतिशय कमी असते. त्यातही पावसाळा सुरू झाला की काम पूर्ण बंद. मग उरलेले महिने कसे काढायचे? या विवंचनेतच त्यांचं अख्खं आयुष्य जातं. ‘पांढरं सोनं’ पिकवूनही यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात मात्र कायम गरिबीचा अंधारच राहतो.
५. बदलतं पालघर आणि मिठागरांचे संकट
आता हळूहळू काळ बदलतोय. पालघर जिल्हा बनल्यापासून इथे नागरीकरण वेगाने वाढतंय. मुंबईच्या जवळ असल्यामुळे जमिनींचे भाव गगनाला भिडलेत. याचा थेट फटका या मिठागरांना बसतोय. अनेक मिठागरांच्या जमिनींवर आता बिल्डरांचे डोळे आहेत. बेकायदेशीर बांधकामे, खाड्यांचे पाणी अडवणे यामुळे पारंपरिक मिठागरे नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत.
जर ही मिठागरे नष्ट झाली, तर इथल्या हजारो कामगारांच्या रोजगाराचं काय? हा प्रश्न नितेश म्हणून मला कायम सतावतो. निसर्गाचा समतोल राखण्यातही या मिठागरांचा मोठा वाटा असतो, कारण ती समुद्राच्या पाण्याचा फुगवटा शोषून घेतात. पण विकासाच्या नावाखाली याकडे साफ दुर्लक्ष होतंय.
हे सुद्धा वाचा : कालदुर्ग किल्ल्याची गुप्त गुहा: ९०% ट्रेकर्सना माहित नसलेला उजवीकडचा रस्ता
६. सांगता: माझ्या मनातील खंत
मित्रांनो, पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही जेवताना पानात मीठ घ्याल, तेव्हा एक क्षण नक्की विचार करा… हे फक्त मीठ नाही, तर ते पालघरच्या उष्णतेत स्वतःला जाळून घेणाऱ्या, पायाला जखमा सोसणाऱ्या एका बापाच्या आणि आईच्या घामाचं फळ आहे.
या पांढऱ्या सोन्याला चव आहे, कारण त्यात माणसांच्या कष्टाचा ओलावा आहे. माझी सरकारला आणि समाजाला एकच विनंती आहे की, या मीठ कामगारांच्या आरोग्यासाठी, त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी आणि त्यांना न्याय्य मजुरी मिळवून देण्यासाठी काहीतरी ठोस पावलं उचलली गेली पाहिजेत. तरच या ‘पांढऱ्या सोन्याला’ खऱ्या अर्थाने झळाळी येईल.
माझ्या पालघरच्या या कष्टकरी जनतेला माझा मानाचा मुजरा!
– तुमचाच, नितेश काठ्या (पालघर)