पालघर जिल्ह्याचा आमचा हा तलासरी भाग… डोंगराच्या कुशीत वसलेला, हिरवागार आणि निसर्गाने भरभरून दिलेला. मी नितेश काठ्या, याच मातीत लहानाचा मोठा झालोय. आपण शहरात जातो, मॉलमध्ये प्लास्टिकच्या चकचकीत टोपल्या आणि डबे पाहतो, पण माझ्या तलासरीच्या जंगलातल्या बांबूपासून जी जादू तयार होते, त्याची तोड कशालाच नाही.
परवाच मी आमच्या तलासरीच्या एका पाड्यावर गेलो होतो. तिथे आमचे एक बांबू कारागीर काका राहत होते. त्यांच्या अंगणात बसून मी स्वतः डोळ्यांनी जे पाहिलं, तो अनुभव आज तुमच्यासमोर मांडतोय. जंगलातल्या एका कच्च्या बांबूपासून अवघ्या २० मिनिटांत एक सुंदर टोपली कशी तयार होते, हे पाहणं म्हणजे एखाद्या चमत्कारापेक्षा कमी नाही!
१. जंगलातून योग्य बांबूची निवड (भानगड सगळी इथेच असते!)
सगळ्यात पहिली आणि महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे बांबू निवडणे. काकांनी मला सांगितलं, “नितेश बाबा, प्रत्येक बांबू टोपलीसाठी चालत नाही.” खूप कोवळा बांबू घेतला तर टोपली सडून जाईल आणि खूप जुना किंवा सुका घेतला तर तो सडसडून तुटेल.
- कामायचा बांबू: कारागीर जंगलात जाऊन मध्यम वयाचा, लवचिक आणि मजबूत बांबू निवडतात.
- तोडण्याची पद्धत: बांबू अगदी जमिनीलगत न तोडता, वरच्या बाजूने एका विशिष्ट कोनात कापला जातो, जेणेकरून त्या झाडाला पुन्हा नवीन कोंब फुटतील. निसर्गाकडून घ्यायचं पण निसर्गाला त्रास न देता, हा नियम आमच्या आदिवासी संस्कृतीने पाळलाय.
२. बांबूच्या ‘कड्या’ आणि ‘काड्या’ पाडणे (हातचा मैलाचा दगड)
बांबू घरी आणल्यावर खरी कसरत सुरू होते. काकांकडे एकच अस्त्र होतं—त्यांची वर्षानुवर्षे वापरलेली, धारदार ‘कोयती’ (एक प्रकारचा विळा/धारदार सुरा).
हे सुद्धा वाचा : गंभीरगड ट्रेक: पालघर-गुजरात बॉर्डरवरील सर्वात कठीण आणि निसर्गरम्य किल्ला
त्यांनी माझ्यासमोर बांबूचे छोटे छोटे तुकडे (पेरं) केले. त्यानंतर कोयतीच्या एका फटक्यात बांबू उभा चिरला. तिथून पुढे जे घडलं ते बघून माझे डोळे पांढरे व्हायची वेळ आली होती. त्यांनी त्या बांबूच्या अगदी पातळ, रिबिनीसारख्या पट्ट्या काढल्या. याला आमच्याकडे ‘काड्या’ किंवा ‘वाक कड्या’ म्हणतात.
माझा अनुभव: मी सहज एक पट्टी हाताळायला गेलो, तर बांबूच्या बारीक शिरेने माझ्या बोटाला लहानसा चटका दिला! पण त्या काकांच्या हाताला जणू लोखंडाचं कातडं होतं. काही सेकंदात त्यांनी एका बांबूच्या शेकडो पातळ पट्ट्या करून बाजूला ठेवल्या.
३. विणकामाला सुरुवात: टोपलीचा ‘बुध’ (तळ) तयार करणे
आता घड्याळाचा काटा सुरू झाला होता. काका जमिनीवर मांडी घालून बसले. त्यांनी जमिनीवर उभ्या आणि आडव्या पट्ट्या एकमेकांत गुंफायला सुरुवात केली.
- सुरुवातीला चार ते पाच पट्ट्या ‘प्लस’ (+) चिन्हासारख्या मांडल्या जातात.
- त्यानंतर त्याला गोल आकार देत, इतर पट्ट्या त्यातून वर-खाली करत फिरवल्या जातात.
- याला टोपलीचा ‘बुध’ किंवा तळ म्हणतात. हा तळ जितका घट्ट, तितकी टोपली जास्त काळ टिकते. हे करताना त्यांचे हात इतके वेगाने चालत होते की मला वाटलं मी एखादा ‘फास्ट फॉरवर्ड’ केलेला व्हिडिओ पाहतोय!
४. आकार देणे आणि वरचे विणकाम (कौशल्याचा परमोच्च बिंदू)
तळ तयार झाल्यावर अवघी ५ मिनिटे झाली होती. आता त्या जमिनीवर पसरलेल्या पट्ट्या काकांनी हळूच वरच्या बाजूला वळवल्या. होय, बरोबर ओळखलंत, आता टोपलीला खोली (खोलगट आकार) येऊ लागली होती.
एक पट्टी आतून, एक पट्टी बाहेरून… असा तो विणकामाचा खेळ सुरू होता. कुठलाही साचा नाही, कुठलीही मोजपट्टी नाही, तरीही टोपलीचा घेर अगदी गोल आणि परफेक्ट येत होता. हे फक्त आणि फक्त त्यांच्या अनुभवाच्या जोरावर चाललं होतं. काका विणत होते आणि सोबत गावातल्या जुन्या गोष्टी, जंगलातल्या वाघाच्या आणि पावसाच्या गोष्टी मला सांगत होते. गप्पा मारता मारता टोपली अर्ध्यापेक्षा जास्त तयार झाली होती.
५. टोपलीचा काठ (कडा) बांधणे: शेवटचा हात
सुमारे १५-१७ मिनिटे झाली असतील. टोपली पूर्ण विणून झाली होती, पण तिच्या वरच्या पट्ट्या अजून उघड्या आणि टोकदार होत्या. त्या तशाच ठेवल्या तर टोपली उकलून जाईल.
काकांनी एक जाड आणि मजबूत बांबूची पट्टी घेतली, जी त्यांनी टोपलीच्या गोल काठावर (तोंडारावर) बसवली. मग उरलेल्या बारीक पट्ट्या त्या जाड पट्टीभोवती हुशारीने दुमडून, आतल्या बाजूला खोचून दिल्या. शेवटी कोयतीच्या मागच्या बाजूने ठोकून टोपली घट्ट केली.
आणि २० व्या मिनिटाला… टोपली तयार!
काकांनी टोपली हवेत फिरवली, दोनदा जमिनीवर आपटून तिची ताकद तपासली आणि हसत हसत माझ्या हातात दिली—“घे नितेश, झाली तुझी टोपली तयार!”
मी ती टोपली हातात घेतली. बांबूचा तो ताजा, ओलसर सुवास अजूनही त्या टोपलीला येत होता. जी टोपली आपण बाजारात ५० ते १०० रुपयांना सहज विकत घेतो आणि कधी कधी खूप घासाघिस करतो, तिच्या मागे त्या कारागिराची वर्षानुवर्षांची साधना, त्यांचे कापलेले हात आणि ही अफाट कला लपलेली असते, हे मला प्रकर्षाने जाणवलं.
हे सुद्धा वाचा : वास्ता चिकन (Bamboo Chicken): जव्हारच्या घनदाट जंगलातील आदिवासींची गुप्त रेसिपी आणि माझा एक अविस्मरणीय अनुभव!
शेवटचं काहीतरी मनातून…
आज तलासरीच्या या बांबू कारागिरीला प्लास्टिकच्या स्वस्त वस्तूंमुळे स्पर्धा निर्माण झालीये. पण मित्रांनो, प्लास्टिक मातीत कुजत नाही, आणि आमची ही बांबूची टोपली आयुष्य संपल्यावर पुन्हा मातीत मिसळून जाते.
माझ्या पालघरच्या या मातीतल्या कलेला आणि या मेहनती हातांना माझा मानाचा मुजरा! पुढच्या वेळी पालघर-तलासरी भागातून जाल, तेव्हा हायवेवर किंवा पाड्यावर या टोपल्या विकणाऱ्या आमच्या माणसांकडून एखादी वस्तू नक्की खरेदी करा. ती फक्त टोपली नसेल, तो आमच्या जंगलाचा आणि संस्कृतीचा एक तुकडा असेल!
कसा वाटला हा माझा तलासरीचा अनुभव? नक्की सांगा!