लहानपणापासून पालघरमध्ये वाढताना अनेक गोष्टी मनात पक्क्या रुजल्या, पण त्यातली एक अशी गोष्ट जिची मी दर आठवड्याला वाट बघायचो, ती म्हणजे मनोरचा ‘बुधवार बाजार’. आपण मॉलमध्ये जातो, सुपरमार्केटमध्ये फिरतो, ट्रॉली ढकलत चकचकीत रॅकवरच्या वस्तू बघतो… पण तिथं तो जीवंतपणा नसतो राव! जो जीवंतपणा, जी माणसांची गर्दी आणि जे रंगांचे सडे आपल्याला या पारंपरिक बाजारात पाहायला मिळतात, त्याची तोड कशालाच नाही.
मी नितीश काठ्या, आज तुम्हाला माझ्याच नजरेतून आपल्या पालघर जिल्ह्याची शान असलेल्या या मनोरच्या बुधवार बाजाराची सफर घडवणार आहे. हा फक्त एक बाजार नाही, तर आपली संस्कृती, परंपरा आणि माणसांना जोडणारा एक जिवंत सोहळा आहे.
बाजाराची सकाळ: जेव्हा मनोर जागं होतं…
बुधवार उजाडला की मनोरचा चेहरामोहराच बदलून जातो. सूर्य पूर्णपणे वर यायच्या आधीच, म्हणजे पहाटे ५-६ वाजल्यापासूनच सूर्या नदीच्या कुशीत वसलेल्या या मनोर गावामध्ये हालचाल सुरू होते. पालघर, डहाणू, जव्हार, मोखाडा, अगदी विक्रमगड आणि वाड्याच्या दुर्गम पाड्यांमधून आपले आदिवासी बांधव, शेतकरी आणि छोटे व्यावसायिक गाठीशी बांधलेलं सामान घेऊन मनोरच्या दिशेनं निघतात.
कोणाच्या डोक्यावर टोपली असते, तर कोणी छोट्या टेम्पोमधून माल उतरवत असतं. मी जेव्हा सकाळी लवकर या बाजाराच्या आवारात पाऊल ठेवतो, तेव्हा वातावरणात एक वेगळाच उत्साह असतो. बांबूच्या कामट्यांचा आवाज, ताजी भाजी जमिनीवर पसरवताना येणारा तो मातीचा सुगंध आणि एकमेकांना हाका मारणारे विक्रेते… हा माहोल अनुभवणं म्हणजे मनाला एक वेगळीच उभारी देणारं असतं.
रंगांची आणि सुवासांची उधळण
तुम्ही बाजारात जसे जसे आत जाल, तसे तुमचे डोळे आणि मन दोन्ही हरखून जाईल. इथं प्लास्टिकच्या पॅकिंगमध्ये बंद असलेलं काहीच नसतं, जे असतं ते अगदी खुलं आणि ताजं!
- रानभाज्यांची खाण: आपल्या पालघरचं वैभव म्हणजे इथल्या रानभाज्या. ऋतूनुसार बदलणाऱ्या या भाज्या फक्त याच बाजारात पाहायला मिळतात. पावसाळ्यात तर विचारूच नका! बांबूचे कोवळे कोंब (कौल), अळू, वेगवेगळ्या प्रकारच्या अंबाड्याच्या भाज्या, शेवग्याची फुलं आणि डोंगरातून गोळा करून आणलेली ताजी आळिंबी (मशरूम). हे सगळं विकणाऱ्या त्या मावश्या, ज्या अगदी प्रेमानं सांगतात, “अरे पोरा, घेऊन जा, रानातली ताजी भाजी हाय, तब्येत बरी राहील!” त्यांच्या या बोलण्यात जो आपुलकीचा ह्युमन टच आहे ना, तो कुठल्याही ब्रँडेड शोरूममध्ये मिळणार नाही.
- मिरची आणि मसाल्यांचा सुवास: बाजाराच्या एका कोपऱ्यात गेलात की थेट नाकात झणझणणारा सुवास भरतो. तिथे असतात लालभडक मिरच्यांचे ढीग, घरगुती पद्धतीनं कुटलेले मसाले आणि सुकं खोबरं. वर्षभराचा मसाला साठवण्यासाठी आमच्या घरातल्या महिला आवर्जून याच बाजाराची वाट बघतात.
वारली संस्कृती आणि हस्तकलेचे दर्शन
हा बाजार फक्त खाण्यापिण्याच्या वस्तूंपुरता मर्यादित नाही. पालघर जिल्हा म्हटला की आपल्याला पहिली आठवण येते ती ‘वारली चित्रकला’ आणि इथल्या हस्तकलेची. बुधवार बाजारात तुम्हाला स्थानिक कारागिरांनी हाताने बनवलेल्या अनेक वस्तू मिळतील.
बांबूपासून बनवलेल्या टोपल्या, सूप, चटया आणि मातीची भांडी आजही इथं मोठ्या प्रमाणात विकली जातात. ती भांडी आणि टोपल्या बनवणाऱ्या कष्टकऱ्यांच्या हातावरील घट्टे पाहिले की जाणीव होते की, ही माणसं आपली कला आणि संस्कृती किती कष्टाने जिवंत ठेवून आहेत. त्यांच्याशी चार शब्द बोलून, दोन पैसे जास्त देऊन जेव्हा आपण ती वस्तू घेतो, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर येणारे हसू खूप काही सांगून जाते.
खवय्यांसाठी पर्वणी: गावठी चव आणि गरमागरम बेत
आता बाजारात एवढं फिरल्यावर भूक तर लागणारच! मनोरचा बुधवार बाजार खवय्यांसाठी जन्नत आहे. इथं आल्यावर डाएट-फिएट सगळं बाजूला ठेवावं लागतं.
- भजी आणि वडे: कढईत तळल्या जाणाऱ्या गरमागरम कांदा भज्यांचा आणि वड्यांचा सुवास अख्ख्या बाजारात दरवळत असतो. त्यासोबत मिळणारी ती तिखट-आंबट चटणी… आहाहा!
- गोडधोड: जिलेबीचे लाल-पिवळे वेढे आणि ताज्या पेढ्यांचे दुकानं लहान मुलांना (आणि माझ्यासारख्या मोठ्यांनाही) आकर्षित करतात.
- सुकं मासे (सुकी मच्छी): आपल्या पालघरच्या जेवणात मासळी नाही असं तर होणारच नाही. बाजाराचा एक मोठा हिस्सा सुक्या मासळीने सजलेला असतो. बोंबील, सुकट, सोडे, वाकटी यांचा सुवास आणि तिथे चालणारी घासाघिस बघण्यासारखी असते. समुद्राची आणि नदीची चव इथे एकाच छताखाली मिळते.
अर्थकारणापलीकडचे नातेसंबंध
मला नेहमी जाणवतं की, मनोरचा बुधवार बाजार हा केवळ आर्थिक देवाणघेवाणीचे ठिकाण नाही. हे एक सोशल गॅदरिंग आहे. अनेक महिन्यांपासून न भेटलेले नातेवाईक, मित्र इथे अचानक समोरासमोर येतात. मग बाजाराच्या कडेला उभे राहून एकमेकांच्या सुख-दुःखाची चौकशी होते.
“काय मग, पाऊस कसा काय तिकडे?”, “मुलाचं लग्न जमलं का?”, “यावेळेस भात कसा झाला?” असे संवाद इथे सहज ऐकायला मिळतात. मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये अडकलेल्या आजच्या जगात, हा बाजार माणसांना एकमेकांशी प्रत्यक्ष जोडणारा एक मजबूत पूल आहे.
इथे अजूनही कुठेतरी ‘ barter system’ ची (वस्तूच्या बदल्यात वस्तू देण्याची) झलक पाहायला मिळते. एखादी मावशी आपल्याकडची भाजी देऊन दुसऱ्या दुकानातून धान्य किंवा इतर वस्तू घेताना दिसते. हा एकमेकांवर असलेला विश्वासच या बाजाराचा पाया आहे.
आधुनिकता आणि परंपरा यांचा मेळ
आज काळ बदललाय, पालघर बदलत आहे, मनोरमध्येही मोठी दुकानं झाली आहेत. पण तरीही बुधवार बाजाराचं महत्त्व तीळमात्र कमी झालेलं नाही. उलट आजूबाजूच्या हायवेवरून जाणारे पर्यटकही मुद्दाम आपली गाडी थांबवून या बाजाराची गडबड-गडबड अनुभवायला येतात.
हो, थोडी गर्दी होते, ट्रॅफिक जॅम होतो, पायाला चिखल लागतो (विशेषतः पावसाळ्यात)… पण हीच तर या मातीची मजा आहे! या गोंगाटातही एक प्रकारची शांतता आणि समाधान आहे, जे तुम्हाला शहरातल्या मॉलमध्ये कधीच मिळणार नाही.
माझी वैयक्तिक भावना
मी जेव्हा जेव्हा या बाजारातून घरी परततो, तेव्हा माझ्या हातात फक्त भाज्या किंवा वस्तूंची पिशवी नसते, तर माझ्या मनात आपल्या पालघरच्या समृद्ध परंपरेचा एक अभिमान असतो. इथल्या कष्टकऱ्यांचा घाम, शेतकऱ्यांची मेहनत आणि आपल्या माणसांचा जिवंतपणा मला नेहमीच थक्क करतो.
जर तुम्ही कधी पालघरमध्ये आलात आणि नेमका बुधवार असेल, तर मनोरच्या या साप्ताहिक हाटला नक्की भेट द्या. तिथल्या गर्दीत हरवून जा, तिथली चव चाखा, आणि आपल्या माणसांशी दोन शब्द बोला. तुम्हाला कळेल की, आपल्या पालघरचं हृदय कसं धडकतं!
कसा वाटला आपल्या मनोरचा बाजार? तुम्ही कधी गेलात का तिथे? सांगा मला नक्की!