पालघर जिल्ह्याचा हा दुर्गम आणि डोंगर-दऱ्यांचा भाग म्हणजे आमचं मोखाडा. पावसाळ्यात इथलं रूप जितकं निसर्गरम्य असतं, तितकंच उन्हाळा संपताना इथली संस्कृती अगदी रसरसून वाहू लागते. इथल्या मातीचा, इथल्या परंपरेचा एक अनोखा सोहळा म्हणजे ‘बोहाडा’ (किंवा भवाडा) उत्सव. लहानपणापासून या उत्सवाचा ढोल आणि संबळाचा आवाज आमच्या कानात घुमतोय. पण या सगळ्या सोहळ्याचा खरा आत्मा कुठे दडलाय माहीत आहे? तो दडलाय त्या लाकडाच्या आणि कागदाच्या लगद्यापासून बनवलेल्या हुबेहूब जिवंत वाटणाऱ्या मुखवट्यांमध्ये!
आज मी, तुमचा नितेश कथ्या, तुम्हाला अशाच एका प्रवासावर घेऊन जाणार आहे, जिथे मी स्वतः जाऊन त्या कलाकारांच्या भेटी घेतल्या, ज्यांचे हात आज या ५२ मुखवट्यांची शेकडो वर्षांची परंपरा जिवंत ठेवून आहेत. पण दुःख या गोष्टीचं आहे की, कदाचित हेच ते ‘शेवटचे हात’ ठरणार की काय, अशी भीती आज मोखाड्यात जाणवू लागली आहे.
बोहाडा आणि ५२ मुखवटे: नक्की काय आहे हा इतिहास?
आमच्या पालघर, नाशिक आणि लगतच्या आदिवासी पट्ट्यात बोहाडा हा नुसता उत्सव नाही, तर तो जगण्याचा एक सोहळा आहे. चैत्र महिन्यात, जेव्हा कडक ऊन असतं, तेव्हा रात्रीच्या वेळी हा उत्सव सुरू होतो. गावातील मोकळ्या जागेत आखलेल्या आखाड्यात देव-देवतांचे मुखवटे घालून लोक नाचतात.
या उत्सवाचं मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यात तब्बल ५२ मुखवटे (सोंगे) असतात. गणपती, मारुती, सरस्वती, रावण, हिरण्यकश्यपू, नरसिंह, आणि सर्वात शेवटी येणारा ‘जगदंबा’ देवीचा मुखवटा! प्रत्येक मुखवट्याचं एक वेगळं महत्त्व, एक वेगळी चाल आणि एक वेगळा बाज असतो. जेव्हा एखादा माणूस तो मुखवटा चेहऱ्यावर चढवतो आणि संबळाच्या तालावर आखाड्यात उतरतो, तेव्हा त्याच्या अंगात खरोखरच ते दैवी रूप संचारल्यासारखं वाटतं. आम्ही लहान असताना तर रावणाचा किंवा नरसिंहाचा मुखवटा पाहून भीतीने आईच्या पदरामागे लपायचो. इतके ते मुखवटे जिवंत वाटायचे!
मुखवटे बनवण्याची ती कष्टाची आणि भक्तीची प्रक्रिया
काही दिवसांपूर्वी मी मोखाड्यातील एका जुन्या वाड्यात गेलो, जिथे हे मुखवटे बनवण्याचं काम चालू होतं. तिथला तो लाकडाचा सुवास, रंगांचा वास आणि कलाकारांच्या कपाळावरचा घाम… हे सगळं पाहून मी थक्क झालो.
हे सुद्धा वाचा : साखरे धरणाच्या पलिकडे: विक्रमगडमधील ३ अशे धबधबे जे गुगल मॅपवरही सापडणार नाहीत!
हे मुखवटे बाजारात मिळणाऱ्या प्लॅस्टिकच्या किंवा फायबरच्या मुखवट्यांसारखे नसतात. हे बनवण्यासाठी अफाट कष्ट आणि तितकीच श्रद्धा लागते.
१. लाकडाची निवड: मुखवटा बनवण्यासाठी शक्यतो सावर, पांगारा किंवा शेवग्याचं लाकूड वापरलं जातं, कारण हे लाकूड वजनाने हलकं असतं. विचार करा, ३० ते ४० किलोचा मुखवटा डोक्यावर घेऊन रात्री-रात्री नाचायचं म्हणजे ते लाकूड हलकंच असावं लागतं.
२. कागदाचा लगदा आणि मातीचा वापर: जुन्या काळात आणि आजही काही ठिकाणी कागदाचा लगदा, मेण, डिंक आणि विशिष्ट माती एकत्र करून चेहऱ्याचा आकार दिला जातो.
३. कोरीव काम: कलाकारांचे हात जेव्हा छिन्नी-हातोडी चालवतात, तेव्हा त्या ओबडधोबड लाकडातून थेट मारुतीचा राग किंवा सरस्वतीचं शांत रूप बाहेर येतं. हे कोणत्याही युनिव्हर्सिटीत शिकून येत नाही, हे पिढ्यानपिढ्या रक्तात उतरावं लागतं.
४. नैसर्गिक रंग: पूर्वी जंगलातील वनस्पती, दगड आणि मातीपासून बनवलेले नैसर्गिक रंग वापरले जायचे. आता रासायनिक रंग आले असले, तरीही डोळ्यांमधील तो जिवंतपणा आणण्यासाठी जुन्याच पद्धतीचा वापर केला जातो.
शेवटचे हात: कलावंतांची व्यथा आणि माझा अनुभव
मी जेव्हा तिथल्या एका ज्येष्ठ कारागिरांशी—ज्यांचे हात आता थरथरतात, पण छिन्नी पकडल्यावर एकदम स्थिर होतात—त्यांच्याशी गप्पा मारल्या, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यातलं पाणी मला बरंच काही सांगून गेलं.
ते मला म्हणाले, “नितेश, हा आमचा धंदा नाही, ही आमची सेवा आहे. एका मुखवट्याला महिना-महिना लागतो. पण आजच्या पोरांना यात रस नाही. मेहनत जास्त आणि पैसे कमी. आम्ही गेल्यावर या ५२ देवांना रूप कोण देणार?”
त्यांचा हा प्रश्न थेट माझ्या काळजाला भिडला. आज मोखाड्यात आणि आसपासच्या भागात बोटावर मोजण्याइतकेच कलाकार उरले आहेत जे हे मुखवटे पारंपरिक पद्धतीने बनवू शकतात किंवा जुन्या मुखवट्यांची दुरुस्ती करू शकतात. जर ही पिढी थकली, तर ‘बोहाडा’ उत्सवाचा हा मुख्य कणाच मोडून पडेल. ५२ सोंगांची ही परंपरा केवळ फोटोंमध्ये किंवा संग्रहालयात उरेल की काय, अशी भीती वाटते.
ही परंपरा वाचवणं का गरजेचं आहे?
हा लेख लिहिताना मला फक्त एक माहिती द्यायची नाहीये, तर मला माझ्या पालघरच्या, मोखाड्याच्या संस्कृतीची हाक तुमच्यापर्यंत पोहोचवायची आहे. हे मुखवटे म्हणजे केवळ लाकडाचे तुकडे नाहीत, ती आपली संस्कृती आहे, आपला इतिहास आहे आणि आपली ओळख आहे.
हे सुद्धा वाचा : नागलीची भाकरी आणि रानटी कोंबडी: विक्रमगडच्या आजींच्या हाताची चुलीवरची अस्सल चव!
आज गरज आहे ती या कलाकारांना आर्थिक बळ देण्याची. त्यांना शासकीय पातळीवर आणि पर्यटनाच्या माध्यमातून पाठिंबा मिळाला पाहिजे. जर या कलेला चांगला मोबदला मिळाला, तर नवीन पिढीही हे शिकायला पुढे येईल.
शेवटचं बोलताना…
मोखाड्यातून परतताना माझ्या कानात अजूनही त्या संबळाचा आवाज घुमत होता आणि डोळ्यांसमोर ते नक्षीदार, भव्य मुखवटे येत होते. हे मुखवटे बनवणारे हात ‘शेवटचे हात’ ठरू नयेत, हीच त्या जगदंबे चरणी प्रार्थना.
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही पालघर भागात याल, तेव्हा मोखाड्याच्या या कलेला, या मातीला नक्की भेट द्या. कारण जोपर्यंत आपण आपली माणसं आणि आपली कला जपणार नाही, तोपर्यंत आपला इतिहास जिवंत राहणार नाही.
तुम्हाला हा माझा अनुभव कसा वाटला, मला नक्की सांगा!
