नमस्कार मंडळी! मी नितेश काठ्या. आपला पालघर जिल्हा तसा निसर्गाने नटलेला, पण त्यातल्या त्यात आपल्या घोलवड आणि डहाणूचा पट्टा म्हणजे काय विचारू नका! इथल्या हवेतच एक वेगळी जादू आहे. स्टेशनवरून बाहेर पडलं की जो मातीचा आणि चिकूच्या बागांचा सुगंध येतो ना, तो जगात कुठेच मिळणार नाही. घोलवडचा चिकू म्हणजे आपल्या पालघरची शान, त्याला मिळालेला ‘जीआय टॅग’ (GI Tag) काही उगीच नाहीये.
पण आज मी तुम्हाला फक्त चिकूच्या गोडव्याबद्दल सांगायला आलेलो नाहीये. आज मी तुम्हाला घेऊन जाणार आहे थेट आमच्या इथल्या ‘चिकू शेड्स’ मध्ये (ज्याला आपण सोप्या भाषेत चिकूच्या बागा किंवा प्रक्रिया केंद्र म्हणतो). तिथे आपल्या भागातल्या कष्टकरी, हुशार भगिनी—म्हणजेच स्थानिक महिला—या चिकूसोबत काय कमाल करतात, हे मी स्वतः जवळून बघितलंय आणि तोच अस्सल गावरान अनुभव आज मी तुमच्यासोबत शेअर करणार आहे.
१. घोलवडचे ‘चिकू शेड्स’ म्हणजे नक्की काय?
शहरातल्या लोकांना वाटतं की चिकू झाडावरून तोडला, क्रेटमध्ये भरला आणि बाजारात विकला, विषय संपला. पण भावांनो, आपल्या घोलवडमध्ये तसं नाहीये. झाडावरून चिकू उतरवण्यापासून ते थेट तुमच्या हातात पडेपर्यंत एक अख्खी इंडस्ट्री इथे चालते.
हे सुद्धा वाचा : डहाणूचा चिकू मार्केट: एका तासात लाखो रुपयांचे चिकू कसे विकले जातात? (Live Auction).
‘चिकू शेड’ म्हणजे अशी जागा जिथे बागेतून तोडलेले चिकू गोळा केले जातात. पूर्वी इथे फक्त चिकू धुणे, प्रतवारी (sorting) करणे आणि पॅकिंग चालत असे. पण आता चित्र बदललंय. आज हे शेड्स केवळ पॅकिंग केंद्र राहिलेले नाहीत, तर ते आपल्या पालघरच्या महिलांचे ‘आर्थिक कणा’ बनले आहेत. इथल्या बचत गटांच्या महिलांनी आणि स्थानिक ताईंनी या शेड्सचे रूपांतर चक्क गृहउद्योगात केलंय. जेव्हा चिकूचा सीझन पीकवर असतो आणि भाव कोसळतात, तेव्हा हा चिकू वाया जाऊ नये म्हणून या महिलांनी एक भन्नाट डोकं लावलं—चिकूवर प्रक्रिया करायची!
२. चिकूच्या चिप्स: कुरकुरीत आणि तितकीच गोड जादू
सुरुवातीला मला कोणीतरी सांगितलं की, “नितेश, चिकूचे वेफर्स खाऊन बघ.” मी म्हटलं, “काहीतरीच काय! बटाट्याचे, केळ्याचे वेफर्स ऐकलेत, चिकूचे कसे असणार? तो तर मऊ असतो.” पण जेव्हा मी प्रत्यक्ष घोलवडच्या एका शेडमध्ये जाऊन महिलांना हे बनवताना बघितलं आणि तो पहिला तुकडा तोंडात टाकला… बास! मी फॅनच झालो.
महिला हे कसं बनवतात, याची प्रोसेस खूप कष्टाची आणि कौशल्याची आहे:
- पहिली पायरी – निवड आणि स्वच्छता: सगळ्यात आधी झाडावरून काढलेले कडक, पण पूर्णपणे पक्व झालेले चिकू निवडले जातात. जास्त पिकलेला चिकू चालत नाही, कारण त्याचे चिप्स पडणार नाहीत. हे चिकू मोठ्या हौदात टाकून स्वच्छ धुतले जातात, जेणेकरून त्यावरची माती आणि पांढरा चीक निघून जाईल.
- दुसरी पायरी – चिलिंग (साली काढणे): मशीनच्या साहाय्याने किंवा काही ठिकाणी हातानेच अगदी पातळ साल काढली जाते.
- तिसरी पायरी – स्लाइसिंग (तुकडे करणे): इथे महिलांचा हात एखाद्या मशीनपेक्षा फास्ट चालतो. चिकूच्या आतल्या बिया काढून त्याचे अगदी पातळ, गोल काप (स्लाइस) केले जातात.
- चौथी पायरी – ड्रायिंग (वाळवणे): हा सगळ्यात महत्त्वाचा भाग आहे. या चिप्स तेलात तळल्या जात नाहीत (हो, हेच याचं वैशिष्ट्य आहे!). हे काप खास ‘सोलर ड्रायर’मध्ये किंवा शेडमधील नियंत्रित तापमानात वाळवले जातात. वाळल्यानंतर ते एकदम कडक आणि कुरकुरीत होतात.
नितेशचा प्रामाणिक अनुभव: या चिप्समध्ये एक थेंबही तेल नसतं आणि वरून साखरही टाकावी लागत नाही. चिकूचा स्वतःचा जो नैसर्गिक गोडवा असतो, तो वाळल्यानंतर अधिकच गडद होतो. चहा सोबतीला किंवा प्रवासात टाईमपास म्हणून खायला हे एक नंबर आयटम आहे!
३. चिकूचे तिखट-खाट लोणचे: जिभेवर रेंगाळणारी चव
आता वळूयात दुसऱ्या अशा पदार्थाकडे, ज्याचा विचारही कदाचित आपल्या भागातल्या लोकांव्यतिरिक्त कोणी केला नसेल. ते म्हणजे चिकूचे लोणचे. आपण आंबा, लिंबू, आवळ्याचे लोणचे खातो, पण गोड चिकूचे तिखट लोणचे?
जेव्हा मी शेडमध्ये स्थानिक काकूंच्या हाताचे हे लोणचे चाखले, तेव्हा समजले की आपल्या महिलांच्या हातात काय अन्नपूर्णा आहे. हे लोणचे बनवण्याची पद्धत एकदम भारी आहे:
- कच्च्या चिकूचा वापर: या लोणच्यासाठी पक्के नाही, तर पूर्णपणे कच्चे आणि कडक चिकू वापरले जातात. कच्चे चिकू चवीला थोडे तुरट असतात, जे लोणच्यासाठी अगदी परफेक्ट ठरतात.
- चिरणे आणि वाळवणे: या कच्च्या चिकूच्या बिया काढून त्याचे छोटे छोटे तुकडे केले जातात. त्याला थोडं मीठ आणि हळद लावून काही तास शेडमध्ये सुकवायला ठेवतात, जेणेकरून त्यातला पाण्याचा अंश निघून जाईल आणि लोणचे वर्षभर टिकेल.
- मसाल्यांची फोडणी: आता येतो खरा रांगडा मराठी टच. मोहरीची डाळ, मेथी दाणे, लाल तिखट, हिंग आणि आपल्या पालघर भागात मिळणारे अस्सल खडे मसाले वापरून तेल कडकडीत तापवले जाते.
- मुरवणे: कोमट झालेल्या या मसाल्याच्या तेलात चिकूचे तुकडे आणि थोडासा गूळ (तुरट आणि तिखट चवीला बॅलन्स करण्यासाठी) टाकला जातो.
हे लोणचे जेव्हा बरणीत भरून काही दिवस मुरवले जाते, तेव्हा जो सुवास सुटतो ना… नुसत्या वासानेच दोन चपात्या जास्त जातील! आंबट, तिखट, किंचित गोड आणि तुरट अशी भन्नाट चव या लोणच्याला येते.
४. या व्यवसायाने महिलांचे आयुष्य कसे बदलले?
मी जेव्हा तिथल्या ताईंशी गप्पा मारत होतो, तेव्हा एका ताईने मला सांगितलं, “नितेश भाऊ, आधी आम्ही फक्त घरकाम करायचो किंवा नवऱ्यासोबत शेतात राबायचो. सीझन संपला की हातात पैसा नसायचा. पण आता या चिकू शेड्समुळे आम्हाला स्वतःची ओळख मिळालीये.”
आज घोलवड, बोर्डी, चिखले या भागातील शेकडो महिला बचत गटांच्या माध्यमातून (Self Help Groups) एकत्र आल्या आहेत.
- आर्थिक स्वातंत्र्य: या प्रक्रियेमुळे महिलांना घरबसल्या किंवा स्थानिक पातळीवरच चांगला रोजगार मिळाला आहे. आता त्यांना पैशासाठी कोणापुढे हात पसरावे लागत नाहीत.
- वेस्ट टू बेस्ट (Waste to Best): अनेकदा वादळामुळे किंवा अतिपावसामुळे चिकू झाडावरून गळतात किंवा बाजारात भाव नसल्याने सडून जातात. अशा वेळी या महिला तो चिकू कमी भावात विकत घेतात आणि त्यावर प्रक्रिया करून महागड्या भावाने चिप्स आणि लोणचे विकतात. म्हणजेच वाया जाणाऱ्या फळाला त्यांनी सोन्याचा भाव मिळवून दिलाय.
- ब्रँडिंग: आता आपल्या पालघरच्या महिलांनी बनवलेले हे चिकू चिप्स, लोणचे, चिकू पावडर आणि चिकू वड्या फक्त डहाणू-पालघरपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत. मुंबई, पुणे, अगदी गुजरातवरून येणारे पर्यटक आवर्जून गाडी थांबवून या महिलांकडून हे प्रॉडक्ट्स खरेदी करतात.
हे सुद्धा वाचा : पालघरच्या मातीतली एक गूढ आणि पवित्र सफर: जव्हारची ‘देवराई’… जिथे आजही माणसाच्या कुऱ्हाडीपेक्षा निसर्गाचा नियम मोठा आहे!
५. नितेशचा शेवटचा शब्द (Conclusion)
मित्रांनो, आपला पालघर जिल्हा फक्त निसर्गाच्या बाबतीतच श्रीमंत नाही, तर इथल्या माणसांच्या जिद्दीच्या बाबतीतही तितकाच श्रीमंत आहे. घोलवडच्या चिकू शेड्समध्ये चालणारा हा महिलांचा उद्योग म्हणजे महिला सक्षमीकरणाचे एक जिवंत आणि रसरशीत उदाहरण आहे.
कधी या बाजूला आलात—म्हणजे आपल्या डहाणू-घोलवड पट्ट्यात—तर फक्त समुद्रकिनारे बघून जाऊ नका. एखाद्या चिकू शेडला नक्की भेट द्या. तिथे राबणाऱ्या आपल्या भगिनींचे कौतुक करा आणि त्यांच्या हाताने बनवलेले हे चिकूचे चिप्स आणि लोणचे घरच्यांसाठी नक्की घेऊन जा. शेवटी आपल्या माणसाला आपणच सपोर्ट करायला पाहिजे, नाही का?
चला तर मग, पुन्हा भेटू अशीच आपल्या पालघरची एखादी अस्सल मातीतली गोष्ट घेऊन. तोपर्यंत राम राम! आणि हो, चिकू खायला विसरू नका!