माझं नाव नितेश काठ्या. मी राहणारा आपल्या पालघर जिल्ह्याचा. आज मी तुम्हाला अशा एका अनुभवाबद्दल सांगणार आहे, जो माझ्या रोजच्या जगण्याचा, माझ्या लहानपणाचा आणि आजही आमच्या पालघरच्या दुर्गम भागातील संघर्षाचा एक जिवंत भाग आहे.
आजच्या या डिजिटल युगात, जिथे लोक बुलेट ट्रेन आणि हायवेच्या गप्पा मारतात, तिथे माझ्या पालघरमध्ये, विशेषतः वैतरणा नदीच्या परिसरात, आजही एक वेगळंच जग अस्तित्वात आहे. आज मी तुम्हाला सफर घडवणार आहे ती ‘तारफा’ बोटीची—म्हणजेच वैतरणा नदी पार करण्यासाठी आजही वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक लाकडी तराफ्यांची. हा केवळ एक प्रवास नाही, तर आमच्या इथल्या लोकांच्या अस्तित्वाची आणि संघर्षाची ही एक अनोखी गोष्ट आहे.
१. ‘तारफा’ म्हणजे नेमकं काय? (माझा पहिला अनुभव)
मला आजही आठवतं, मी लहान असताना जेव्हा पहिल्यांदा वडिलांसोबत वैतरणा नदीच्या किनाऱ्यावर गेलो होतो, तेव्हा मी ती मोठी लाकडी रचना पाहिली. त्याला इथे सगळे ‘तारफा’ म्हणतात. हा तारफा म्हणजे कोणती आधुनिक फायबरची किंवा इंजिनची बोट नाही.
- रचना: हा प्रामुख्याने लाकडाचे मोठे ओंडके किंवा बांबू एकमेकांना मजबूत दोरखंडांनी बांधून तयार केलेला एक सपाट तराफा असतो.
- कार्यपद्धती: नदीच्या दोन्ही किनाऱ्यांवर जाड दोर (रोप) बांधलेले असतात. तारफ्यावर उभा असलेला माणूस त्या दोराला हाताने ओढत ओढत हा तराफा एका किनाऱ्यावरून दुसऱ्या किनाऱ्यावर नेतो.
जेव्हा मी पहिल्यांदा त्यावर पाय ठेवला, तेव्हा खाली संथ वाहणारं वैतरणा नदीचं पाणी आणि पायाखाली हलणारं ते लाकूड पाहून काळजात धस्स झालं होतं. पण इथल्या स्थानिक लोकांच्या चेहऱ्यावरची शांतता पाहून माझाही धीर वाढला. तो माझा पहिला अनुभव होता, आणि आज इतकी वर्ष झाली, तरी परिस्थिती फारशी बदललेली नाही.
हे सुद्धा वाचा : गंजडचे खरे वारली चित्रकार: शहरात मिळणारे वारली आर्ट नकली का आहे?
२. वैतरणा नदी आणि किनारपट्टीच्या गावांचे वास्तव
वैतरणा नदी ही आमच्या पालघर जिल्ह्याची जीवनवाहिनी आहे, यात वादच नाही. पण याच नदीने अनेक गावांना मुख्य प्रवाहापासून वेगळंही केलंय. पालघर आणि मनोरच्या पट्ट्यात अशी अनेक गावं आणि पाडे आहेत, ज्यांच्यामध्ये आणि तालुक्याच्या मुख्य बाजारपेठेमध्ये ही अथांग वैतरणा नदी उभी आहे.
तुमच्या मनात प्रश्न येईल की, “अहो नितेश भाऊ, आजच्या काळात पूल का नाही बांधले?”
तर उत्तर असं आहे की, काही ठिकाणी पूल मंजूर झालेत, काहींची कामं रेंगाळलीत, तर काही ठिकाणी भौगोलिक परिस्थितीमुळे अजूनही पूल पोहोचू शकलेले नाहीत. अशा वेळी या गावांना जोडणारा एकमेव दुवा म्हणजे हा ‘तारफा’. जर हा तारफा नसेल, तर गावकऱ्यांना थेट २० ते २५ किलोमीटरचा फेरा मारून तालुक्याला यावं लागतं. त्यामुळे वेळ आणि पैसा दोन्ही वाचवण्यासाठी हा लाकडी तराफाच आमचा एकमेव सोबती ठरतो.
३. तारफ्यावरून प्रवास: धाडस की मजबुरी?
आम्ही पालघरकर या प्रवासाला आता सरावलो आहोत, पण बाहेरून येणाऱ्या कोणासाठीही हा प्रवास अंगावर काटा आणणारा ठरू शकतो.
दैनंदिन जीवन आणि तारफा
रोज सकाळी या तारफ्यावर काय गर्दी असते, हे तुम्ही स्वतः डोळ्यांनी पाहिलं पाहिजे.
- शाळेत जाणारी लहान मुलं पाठीवर दप्तर घेऊन या तराफ्यावर चढतात.
- डोक्यावर भाजीपाल्याची टोपली घेऊन जाणाऱ्या आमच्या मावश्या, काकूंना याच तारफ्याचा आसरा असतो.
- इतकंच काय, लोक आपली दुचाकी (मोटारसायकल) सुद्धा अत्यंत कौशल्याने या लाकडी तराफ्यावर चढवतात आणि नदी पार करतात.
पावसाळ्यातील भयानक रूप
उन्हाळ्यात आणि हिवाळ्यात वैतरणा नदी संथ असते, त्यामुळे तारफ्याचा प्रवास सोपा वाटतो. पण खऱ्या अडचणी सुरू होतात त्या पावसाळ्यात. पालघरमध्ये पाऊस तसाही धो-धो कोसळतो. जेव्हा वैतरणा नदीला पूर येतो, पाणी गढूळ होतं आणि पाण्याचा प्रवाह प्रचंड वाढतो, तेव्हा या तारफ्यावरून प्रवास करणं म्हणजे मृत्यूच्या दाढेतून जाण्यासारखं असतं.
अनेकदा पाण्याचा प्रवाह इतका असतो की दोर तुटण्याची भीती असते. पण पोटाची खळगी भरण्यासाठी आणि आरोग्याच्या आपत्कालीन गरजेसाठी गावकऱ्यांना हा धोका पत्करावाच लागतो. मी स्वतः अशा अनेक पावसाळ्याच्या रात्री पाहिल्या आहेत, जिथे एखाद्या आजारी माणसाला खाटेवर टाकून या तारफ्यावरून नदीपार नेण्यात आलंय.
४. तारफा चालवणाऱ्यांची मेहनत (स्थानिक कौशल्य)
हा तारफा चालवणं हे सोपं काम नाही. यासाठी प्रचंड शारीरिक ताकद आणि नदीच्या प्रवाहाचा अंदाज असणं गरजेचं असतं. इथे कोणतंही इंजिन नसतं; सगळा खेळ हाताच्या ताकदीवर आणि मनगटाच्या बळावर चालतो.
नदीच्या एका बाजूने दुसऱ्या बाजूला बांधलेला जाड दोर हाताने ओढायचा असतो. पाणी जेव्हा संथ असतं, तेव्हा ठीक आहे. पण भरतीच्या वेळी किंवा वाऱ्याचा वेग जास्त असताना, त्या दोराला घट्ट धरून ठेवणं आणि तारफा स्थिर ठेवणं यात हाताला फोड येतात. ही पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली कला आहे. इथले स्थानिक तरुण आणि कोळी बांधव हे काम अत्यंत चोखपणे पार पाडतात. त्यांच्या या कौशल्याला आणि हिमतीला माझा मनापासून सलाम आहे.
हे सुद्धा वाचा : ‘तारपा’ वाद्य कसं बनतं? सुकलेला भोपळा आणि बांबूपासून तयार होणारे पालघरचे संगीत.
५. आधुनिकता विरुद्ध परंपरा: आम्हाला नक्की काय हवंय?
एक पालघरचा नागरिक (Nitesh Kathya) म्हणून जेव्हा मी या परिस्थितीकडे पाहतो, तेव्हा मनात संमिश्र भावना येतात.
एकीकडे, हा ‘तारफा’ आमची परंपरा आहे, संस्कृतीचा एक भाग आहे आणि आमचा जुना सोबती आहे. पर्यटकांना कदाचित हे पाहायला, याचे फोटो काढायला खूप आवडेल. ट्रेकर्स आणि फिरस्ते लोक इथे येऊन या पारंपरिक तराफ्याचा आनंद घेतात.
पण दुसरीकडे, जेव्हा मी एका गर्भवती महिलेला किंवा गंभीर आजारी वृद्धाला या तराफ्यावरून नेpathी पार करताना पाहतो, तेव्हा मनाला वेदना होतात. आम्हाला आमची संस्कृती नक्कीच प्रिय आहे, पण त्याहीपेक्षा आमच्या लोकांचा जीव आणि त्यांचा विकास जास्त महत्त्वाचा आहे.
- पुलांची गरज: आम्हाला तातडीने पक्क्या पुलांची गरज आहे, जेणेकरून रात्री-अपरात्री कोणाचा जीव धोक्यात येणार नाही.
- सुरक्षेची साधनं: जोपर्यंत पूल होत नाहीत, तोपर्यंत किमान या तारफ्यांवर चांगल्या प्रतीचे लाईफ जॅकेट्स आणि सुरक्षेची आधुनिक साधनं प्रशासनाने पुरवायला हवीत.
६. शेवटचे शब्द (माझ्या मनातील भावना)
मित्रांनो, हा लेख लिहिण्याचा माझा उद्देश एवढाच आहे की, निसर्गरम्य पालघर पाहत असताना, इथल्या डोंगर-दऱ्या आणि नद्यांचे सौंदर्य अनुभवत असताना, इथल्या माणसांचा संघर्षही जगासमोर यावा. वैतरणा नदीवरचा हा ‘तारफा’ म्हणजे केवळ एक लाकडी बोट नाही, तर ती पालघरच्या दुर्गम भागातील लोकांची जीवनवाहिनी आहे, त्यांच्या धैर्याचं प्रतीक आहे.
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही पालघरच्या बाजूला याल आणि वैतरणा नदीच्या पात्रात असा एखादा लाकडी तराफा (तारफा) पाहाल, तेव्हा त्याला फक्त एक जुनी बोट म्हणून पाहू नका; तर त्यामागे असलेल्या शेकडो हातांची मेहनत आणि गावकऱ्यांची जगण्याची धडपड समजून घ्या.
हा माझा स्वतःचा अनुभव आहे, माझ्या मातीची गोष्ट आहे. तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली, हे मला नक्की सांगा!