नमस्कार मंडळी! मी तुमचा आपला नितेश काठ्या. राहणार आपला पालघर जिल्हा!
आता पावसाळा सुरू झालाय म्हटल्यावर आपल्या पालघरची रूपच बदलून जातं. चहूबाजूला पसरलेली हिरवळ, दऱ्याखोऱ्यांतून वाहणारे धबधबे, आणि त्या मातीचा तो सुवास… अहाहा! पण पालघरच्या पावसाळ्याची खरी मजा फक्त निसर्ग बघण्यात नाही, तर या दिवसांत आपल्या जंगलात जी निसर्गाची ‘खास पंगत’ बसते, ती चाखण्यात आहे.
हो, मी बोलतोय आपल्या अस्सल, गावरान आणि आरोग्याने भरपूर अशा पावसाळी रानभाज्यांबद्दल!
परवाच मी घरातून निघालो, पायात साधे बूट चढवले आणि पाऊस अंगावर झेलत थेट जव्हार-मोखाड्याच्या दिशेने जंगलात निघालो. उद्देश एकच होता—निसर्गाने आपल्याला दिलेल्या या अनमोल ठेव्याचा, म्हणजे रानभाज्यांचा शोध घेणे आणि तो अनुभव तुमच्यासोबत शेअर करणे. बाजारात विकत मिळणाऱ्या हायब्रिड भाज्या एकीकडे, आणि भर पावसात निसर्गाच्या कुशीत स्वतःहून उगवणाऱ्या या रानभाज्या एकीकडे!
हे सुद्धा वाचा : तलासरीचे बांबू कारागीर: जंगलातील बांबूपासून २० मिनिटांत टोपली कशी विणली जाते?
चला तर मग, माझ्या या सफरीत मला सापडलेल्या आणि मी स्वतः आस्वाद घेतलेल्या अशा ५ जबरदस्त रानभाज्यांची ओळख करून देतो, ज्या तुम्ही या पावसाळ्यात खाल्ल्याच पाहिजेत!
१. रानभाज्यांचा राजा: ‘कर्टुली’ (कंटोला)
जंगलात शिरल्यावर थोडं पुढे गेल्यावर एका काट्यांच्या झुडपावर मला एक वेल दिसली. बारीक निरखून पाहिलं तर त्यावर लहान, काटेरी आणि हिरवेगार गोल दाणे लटकत होते. मी खुश झालो, कारण ती दुसरी तिसरी काही नसून रानभाज्यांची शान ‘कर्टुली’ होती!
- माझा अनुभव आणि चव: आमच्या पालघरमध्ये कर्टुली मिळणं म्हणजे जणू काही लॉटरी लागण्यासारखं आहे. ही भाजी मी घरी आणली, स्वच्छ धुवून, बारीक कापून कांदा आणि खोबरं घालून सुकी फ्राय केली. चव विचाराल तर? कडू अजिबात नसते, उलट एक वेगळाच कुरकुरीतपणा आणि अप्रतिम चव लागते.
- आरोग्याचे फायदे: गुगलवर किंवा डॉक्टरांना विचारून बघा, कर्टुलीमध्ये इतकं प्रोटीन आणि लायकोपीन असतं जे तुम्हाला इतर कुठल्याही सामान्य भाजीत मिळणार नाही. डायबेटिस असणाऱ्यांसाठी तर हे अमृत आहे.
२. आरोग्याची खाण: ‘लोथी’ (शेवळा आणि बांबूचे कोंब)
जंगलाच्या आतल्या भागात जिथे जरा दमट आणि सावलीची जागा असते, तिथे मला जमिनीतून वर आलेले टोकदार कोंब दिसले. ते होते ‘लोथी’ किंवा आपण ज्याला बांबूचे कोवळे कोंब (Bamboo Shoots) म्हणतो ते. तसेच बाजूलाच ‘शेवळा’ देखील उगवला होता.
- माझा अनुभव आणि चव: लोथी गोळा करणं आणि ती साफ करणं हे एक कसब आहे, जे आमच्या इथल्या आदिवासी बांधवांकडूनच शिकावं लागेल. लोथीची भाजी बनवताना त्यात चिंचेचा कोळ किंवा आंबट विंचू (आंबट पाने) टाकावी लागते, कारण त्यात थोडी खाज असते. पण जेव्हा ही भाजी चुलीवर शिजते ना, त्याचा सुवास अख्ख्या गल्लीत पसरतो. चव अगदी मटणालाही मागे टाकेल अशी चमचमीत होते!
- आरोग्याचे फायदे: यामध्ये भरपूर फायबर असतं. पोट साफ राहण्यासाठी आणि मान्सूनमध्ये शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी ही भाजी उत्तम मानली जाते.
३. पानातली चव: ‘कुळू’ (कोळू किंवा कवाळे)
पाऊस जरा वाढला तसा मी एका मोठ्या खडकाच्या बाजूला आलो. तिथे काळ्याशार जमिनीवर मऊ, हिरवीगार गोल पानांची रोपे पसरलेली दिसली. गावाकडचे लोक याला ‘कुळू’ किंवा ‘कवाळे’ म्हणतात.
- माझा अनुभव आणि चव: ही भाजी अगदी पावसाच्या सुरुवातीलाच येते. पानांची भाजी असल्यामुळे ती नीट निवडावी लागते. आईने ही भाजी लसूण, हिरवी मिरची आणि थोडी हरभऱ्याची डाळ टाकून बनवली होती. गरम-गरम भाकरीसोबत जेव्हा मी याचा पहिला घास घेतला, तेव्हा वाटलं की हॉटेल फाईव्ह स्टार असेल, पण आईच्या हाताच्या या भाजीची चव कुठल्याच शेफला जमणार नाही.
- आरोग्याचे फायदे: कुळूची भाजी शरीरातील उष्णता कमी करते आणि पावसाळ्यात होणाऱ्या पोटाच्या विकारांवर गुणकारी ठरते.
४. निसर्गाचे सरप्राईज: ‘आळू’ (जंगली अळू किंवा रानअळू)
आपण घरामागे लावतो तो अळू वेगळा, आणि पालघरच्या जंगलात, ओढ्याच्या कडेला स्वतःहून उगवणारा रानअळू वेगळा. चालता चालता मला एका पाण्याच्या प्रवाहाजवळ ही मोठी, काळ्या देठाची पाने दिसली.
- माझा अनुभव आणि चव: रानअळू आणताना त्याचे देठ कापून नीट घ्यावे लागतात. याची पत्रावळी किंवा वड्या करण्यापेक्षा आमच्याकडे याच्या पानांची आणि देठांची ‘फतफते’ (पातळ भाजी) बनवतात. त्यात भरपूर चिंच किंवा कोकम घालावं लागतं जेणेकरून घशात खवखव होणार नाही. भातासोबत ही भाजी खाताना तृप्त व्हायला होतं.
- आरोग्याचे फायदे: यात लोह (Iron) आणि कॅल्शियम भरपूर प्रमाणात असतं. रक्ताची कमतरता असणाऱ्यांसाठी ही रानभाजी अत्यंत फायदेशीर आहे.
५. दुर्मिळ ठेवा: ‘ताकळा’ (टकाळा)
सफर संपवून परत येत असताना रस्त्याच्या कडेला, माळरानावर लहान-लहान पानांची रोपटी रांगेत उगवलेली दिसली. मी ओळखलं, हा तर आपला ‘ताकळा’! पावसाच्या पहिल्या दोन-तीन सरी पडल्या की ताकळा सगळीकडे दिसायला लागतो.
- माझा अनुभव आणि चव: ताकळ्याची फक्त कोवळी पानं तोडून आणायची असतात. याची चव थोडीशी मेथीसारखी वाटू शकते, पण मेथीपेक्षा कितीतरी पटीने ताजी आणि सुवासिक असते. कांदा आणि थोडे दाण्याचे कूट घालून केलेली ताकळ्याची सुकी भाजी आणि सोबत जवारीची किंवा नाचणीची भाकरी… बस, अजून आयुष्यात काय पाहिजे!
- आरोग्याचे फायदे: आयुर्वेदात ताकळ्याला खूप महत्त्व आहे. हा त्वचेच्या आजारांवर रामबाण उपाय मानला जातो आणि शरीरातील वात-कफ संतुलित ठेवतो.
हे सुद्धा वाचा : गंभीरगड ट्रेक: पालघर-गुजरात बॉर्डरवरील सर्वात कठीण आणि निसर्गरम्य किल्ला
नितेशचा वैयक्तिक सल्ला (Our Traditional Wisdom)
मंडळी, या सगळ्या रानभाज्या वर्षभर मिळत नाहीत. निसर्गाने फक्त पावसाळ्याच्या ३-४ महिन्यांसाठीच हा खजिना आपल्यासाठी उघड केला आहे. यात कोणतेही केमिकल नसते, खत नसते, की पेस्टीसाईड नसते. हे पूर्णपणे सेंद्रिय (Organic) आणि नैसर्गिक आहे.
पण एक गोष्ट नक्की लक्षात ठेवा—जर तुम्ही स्वतः जंगलात जाऊन या भाज्या शोधणार असाल, तर तिथल्या स्थानिक लोकांची किंवा आदिवासी बांधवांची मदत नक्की घ्या. कारण जंगलात काही भाज्या विषारीसुद्धा असू शकतात. कोणती भाजी खायची आणि कोणती नाही, हे ओळखण्याची खरी Expertise आपल्या पालघरच्या स्थानिक बांधवांकडेच आहे.
जर तुम्हाला जंगलात जाणं शक्य नसेल, तर काळजी करू नका. पालघर, डहाणू, जव्हार किंवा मनोरच्या हायवेवर आणि लोकल मार्केटमध्ये आमचे आदिवासी बांधव या भाज्या अगदी कमी दरात विकायला बसलेले असतात. त्यांच्याकडून या भाज्या नक्की विकत घ्या. यामुळे तुम्हाला आरोग्याचा खजिना तर मिळेलच, पण त्या गरीब कुटुंबाला आर्थिक मदतही होईल.
तर मग, कधी येताय आपल्या पालघरला या रानभाज्यांची चव चाखायला? आणि हो, या ५ भाज्यांपैकी तुम्ही कोणती भाजी आधी खाल्ली आहे, मला कमेंट करून नक्की सांगा!
– तुमचा आपला, नितेश काठ्या (पालघर)