आपल्या पालघर जिल्ह्यातल्या मातीचा सुवास काही वेगळाच आहे. आपण इथं वाढलो, इथली जंगले, डोंगर, आणि इथली माणसं जवळून पाहिली की जाणीव होते की आपल्या संस्कृतीत किती अथांग ठेवा दडलाय. त्यातल्या त्यात आपल्या आदिवासी बांधवांची लग्नकार्ये म्हणजे केवळ चार चौघांचे एकत्र येणे नव्हे, तर तो निसर्गाशी, पूर्वजांशी आणि नात्यांशी जोडला गेलेला एक पवित्र सोहळा असतो.
आज मी, नितीश काठ्या, माझ्याच पालघरच्या मातीतल्या एका अशाच सुंदर, भावुक आणि दुर्मिळ होत चाललेल्या परंपरेबद्दल तुमच्याशी गप्पा मारणार आहे—ती परंपरा म्हणजे ‘धौलेरी’ आणि लग्नघरात मंगलमय वातावरण निर्माण करणाऱ्या ‘सवाशिणी’.
१. धौलेरी म्हणजे काय? आणि कोण असतात या सवाशिणी?
लहानपणापासून गावात लग्न म्हटलं की, मंडपाच्या एका कोपऱ्यात किंवा अंगणात काही ज्येष्ठ सुवासिक महिला (ज्यांना आपण आदराने ‘सवाशिणी’ म्हणतो) एकत्र बसून एक वेगळ्याच सुरात, खर्ज लावल्यासारखी गाणी गाताना मी पाहिली आहेत. सुरुवातीला बालमनाला वाटायचं की ही फक्त लग्नाची गाणी आहेत. पण जसा जसा मोठा झालो, लोकांमध्ये मिसळलो, तेव्हा समजलं की या गाण्यांना ‘धौलेरी’ म्हणतात आणि या गाणाऱ्या महिलांना ‘धौलेरी सवाशिणी’ किंवा ‘धवळारीण’ म्हटलं जातं.
आदिवासी (विशेषतः वारली, कोकणा, ठाकूर जमातींमध्ये) लग्नात भटजी किंवा ब्राह्मण नसतात. इथं लग्न लावायचं काम, म्हणजेच मंगलाष्टका म्हणण्याचं आणि विधी पार पाडण्याचं सर्वस्व या धौलेरी सवाशिणींवर असतं. त्यांच्या मुखातून निघणारे शब्द म्हणजे लग्नाचा विधी असतो.
हे सुद्धा वाचा : अशेरीगडाचे ‘रात्रीचे रक्षक’: बेस व्हिलेजमधील गाईड्सनी सांगितलेल्या बिबट्यांच्या खऱ्या गोष्टी
२. गाण्यांची सुरुवात: निसर्गाला आणि देवदेवतांना आमंत्रण
आपल्या आदिवासी संस्कृतीत निसर्गाला देवाच्या वर स्थान आहे. त्यामुळे धौलेरी गाण्यांची सुरुवात कधीच थेट उपदेशाने होत नाही. सर्वात आधी निसर्ग, डोंगर, नद्या आणि कुलदेवतांना लग्नाचं आमंत्रण दिलं जातं.
गावातील एका लग्नात मी स्वतः ऐकलेलं एक गाणं आणि त्याचा अर्थ आजही माझ्या मनात घर करून आहे:
“उठो गंगे, उठो जमुने, लग्नाचा मंडप सजला हो…
हिरव्या पानांचा, जंगलाच्या वेलींचा, मांडव हा सजला हो…”
याचा अर्थ काय?
या गाण्यातून सवाशिणी निसर्गातील नद्यांना (गंगा-जमुना हे पवित्र पाण्याचे प्रतीक म्हणून) आणि जंगलातील झाडापानांना लग्नाचे साक्षीदार होण्यासाठी बोलावतात. लग्न हे केवळ दोन व्यक्तींचे नाही, तर सृष्टीच्या साक्षीने होत आहे, हा यामागचा शुद्ध हेतू असतो.
३. हळदीचा विधी आणि आई-वडिलांच्या डोळ्यांतील पाणी
लग्नात जेव्हा हळद लावण्याचा कार्यक्रम सुरू होतो, तेव्हा धौलेरी गाण्यांचा सूर कमालीचा बदलतो. तो सूर इतका भावुक असतो की, ऐकणाऱ्याच्या अंगावर काटा आल्याशिवाय राहत नाही. मी स्वतः कितीतरी लग्नांत नवऱ्या मुलीच्या आणि तिच्या आईच्या डोळ्यातलं पाणी या गाण्यांमुळे वाहताना पाहिलंय.
हळद लावताना सवाशिणी गातात:
“आईने साठविली सोन्याची हळद, बाबांनी आणला मांडव ग…
लाडाची लेक माझी चालली परक्या घरा, डोळ्यांत दाटला पूर ग…”
याचा अर्थ काय?
या गाण्यातून आई-वडिलांनी आपल्या मुलीला लहानाचं मोठं करताना घेतलेले कष्ट आणि तिला निरोप देतानाचा विळखा मांडला जातो. “सोन्याची हळद” म्हणजे केवळ वस्तू नाही, तर बापाने रक्ताचं पाणी करून कमावलेली अब्रू आणि प्रेम आहे, जे तो आज आपल्या लेकीला लावत आहे.
४. लग्नाचा मुख्य विधी: ‘धौलेरी’ मंगलाष्टक
जेव्हा लग्न लावायची मुख्य वेळ येते, तेव्हा सुया आणि धागे घेऊन कपडे जोडण्यासारखं, दोन जीवांना जोडण्याचं काम या गाण्यातून होतं. सवाशिणी तांदूळ हातात घेऊन वधू-वरांवर टाकत गातात:
“धान्य पिकले शेतात, सुख आले घरात…
हातावर हात ठेवा, चालले पाऊल संसारात…”
याचा अर्थ काय?
शहरातल्या संगीतमय खुर्ची किंवा डीजे सारखा हा प्रकार नसतो. इथं धान्याला (तांदळाला) समृद्धीचं प्रतीक मानलं जातं. “धान्य पिकले शेतात” म्हणजे जसं शेत पिकाने बहरतं, तसंच तुमचं आयुष्य संसारेने बहरू दे. तुम्ही दोघांनी एकमेकांचा हात धरून सुख-दुःखात सोबत राहायचं आहे, हा संदेश या दुर्मिळ गाण्यातून दिला जातो.
५. दुर्मिळ होत चाललेला हा ठेवा आणि माझी खंत
आजकाल आपल्या पालघर भागातही शहराचे वारे वाहू लागलेत. लग्नांमध्ये आता धौलेरी गाणाऱ्या सवाशिणींऐवजी सरळ साऊंड सिस्टीम, कानठळ्या बसवणारे डीजे आणि हिंदी-मराठी धांगडधिंगा गाणी वाजवली जातात. ही गोष्ट पाहताना मला, नितीश म्हणून, मनातून खूप वाईट वाटतं.
या धौलेरी गाण्यांमध्ये कोणताही लिखित कागद नसतो. पिढ्यानपिढ्या या सवाशिणींनी ही गाणी फक्त ऐकून आणि म्हणून तोंडपाठ ठेवली आहेत. आजच्या तरुण मुलींना ही गाणी येत नाहीत किंवा ती शिकण्यात रस नाही. जर ही पिढी संपली, तर आपली ही साऊंडलेस, पण काळजाला भिडणारी ‘धौलेरी’ परंपरा कायमची लुप्त होईल, अशी भीती वाटते.
हे सुद्धा वाचा :मोखाड्याचे सुप्रसिद्ध ‘कुड्याच्या तांदळाचे लाडू’: कोणत्याही मिठाईच्या दुकानात न मिळणारी चव
६. सांगता: संस्कृती टिकवण्याची जबाबदारी आपलीच!
आपल्या पालघर जिल्ह्याची खरी ओळख इथल्या निसर्गात आणि अशा लोकसंस्कृतीत आहे. ‘सवाशिणी धौलेरी’ ही केवळ गाणी नाहीत, तर तो आपल्या पूर्वजांचा आशिर्वाद आहे, आपल्या मातीचा इतिहास आहे.
जेव्हा जेव्हा मला गावात अशा लग्नात जाण्याची संधी मिळते, तेव्हा मी डीजेच्या आवाजापासून लांब जाऊन, त्या कोपऱ्यात बसलेल्या आजींच्या, सवाशिणींच्या सुरात सूर मिसळण्याचा प्रयत्न करतो. त्यांच्या चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्यांमध्ये मला आपली संस्कृती जिवंत दिसते.
चला, आपणही आपल्या स्तरावर या दुर्मिळ गाण्यांना, या परंपरेला जपूया. पुढच्या वेळी आपल्या ओळखीत कोणाचं लग्न असेल, तर तिथं ‘धौलेरी’ गाणाऱ्या सवाशिणींना मानाने बोलावूया आणि आपली संस्कृती अभिमानाने मिरवूया!
तुमचाच,
नितीश काठ्या
(पालघर)