आपण महाराष्ट्रात राहतो म्हणजे खाण्यापिण्याची चंगळ काही नवीन नाही. कुठे कोल्हापुरी तांबडा-पांढरा रस्सा, कुठे नागपुरी सावजी, तर कुठे कोकणातली मोदकांची रेलचेल. पण खरं सांगू का? आपल्या पालघर जिल्ह्याच्या कुशीत, विशेषतः जव्हार-मोखाड्याच्या डोंगराळ भागात अशा काही गोष्टी दडलेल्या आहेत, ज्याची चव मोठ्या मोठ्या फाईव्ह स्टार हॉटेल्सना किंवा शहरातल्या नामांकित मिठाईच्या दुकानांनाही लाजवेल.
मी नितीश काठ्या. पालघरचाच असल्यामुळे या मातीशी, इथल्या संस्कृतीशी आणि इथल्या माणसांशी माझं एक वेगळंच नातं आहे. पावसाळा सुरू झाला की मोखाड्याचा निसर्ग जसा कात टाकतो, तसंच इथल्या घराघरांमध्ये एका वेगळ्याच सुवासाचा दरवळ सुटतो. तो सुवास असतो—‘कुड्याच्या तांदळाच्या लाडूंचा’.
शहरातल्या चकाचक काचेच्या दुकानात, ड्रायफ्रूट्स आणि माव्याने सजवलेले हजार रुपये किलोचे लाडू तुम्ही खूप खाल्ले असतील. पण मोखाड्याच्या आदिवासी बांधवांच्या घरात चुलीवर बनणारा हा कुड्याच्या तांदळाचा लाडू… भाऊ, याची चव जगात कुठेच मिळायची नाही! आज मी तुम्हाला याच लाडूचा माझा थेट अनुभव आणि त्याची रंजक गोष्ट सांगणार आहे.
काय आहे हा ‘कुड्याचा तांदूळ’? (निसर्गाचा एक अनोखा चमत्कार)
सगळ्यात आधी एक गोष्ट क्लिअर करतो, जी बऱ्याच जणांना ठाऊक नसेल. नाव ‘कुड्याचा तांदूळ’ असलं, तरी हा आपण रोज खातो तो शेतातला भात किंवा तांदूळ नव्हे.
आमच्या पालघरच्या जंगलात ‘कुडा’ नावाचं एक रानटी झाड मिळतं (ज्याला पांढरा कुडा म्हणतात). पावसाळ्याच्या दिवसांत या झाडाला सुंदर पांढरी फुलं येतात, ज्याची भाजी चवीने खाल्ली जाते. त्यानंतर या झाडाला लांबट शेंगा येतात. या शेंगा जेव्हा पूर्णपणे वाळतात, तेव्हा त्या फुटतात आणि त्यांच्या आतून अगदी बारीक, तांदळाच्या आकारासारख्या बिया बाहेर पडतात. या बियांनाच स्थानिक भाषेत ‘कुड्याचा तांदूळ’ किंवा ‘इंद्रजव’ म्हणतात.
हा तांदूळ गोळा करणं म्हणजे सोपं काम नाही. आमच्या मोखाड्यातील माता-भगिनी भर पावसात, चिखलात, जंगलात फिरून या शेंगा गोळा करतात. ते कष्टाचं काम पाहूनच या लाडूची किंमत डोक्याने नाही, तर मनातून करायला हवी.
हे सुद्धा वाचा : मोखाड्याचे मुखवटे बनवणारे शेवटचे हात: ‘बोहाडा’ उत्सवाच्या ५२ मुखवट्यांची कहाणी
मोखाड्यातील एका घरातला माझा थेट अनुभव
गेल्याच महिन्यात मी एका कामाच्या निमित्ताने मोखाड्याच्या एका दुर्गम पाड्यावर गेलो होतो. दुपारची वेळ होती, पाऊस धो-धो कोसळत होता आणि हवेत मस्त गारवा होता. तिथे एका छोट्याशा कौलारू घरात माझे जुने ओळखीचे दादा राहतात. त्यांच्या घरात पाऊल ठेवलं आणि नाकाला एक वेगळाच, खमंग आणि काहीसा औषधी पण गोड सुवास आला.
तिथे आजी चुलीवर काहीतरी खमंग भाजत होत्या. मी कुतूहलाने विचारलं, “आजी, काय चाललंय? सुवास तर भारी येतोय!”
आजी गालातल्या गालात हसल्या आणि म्हणाल्या, “नितीश पोरा, पावसाचे दिवस आहेत, पोराबाळांना ताकद यायला हवी म्हणून कुड्याच्या तांदळाचे लाडू बांधतेय. खाणार का?”
आता मला सांगा, चुलीवरचं अस्सल गावरान खाणं समोर असताना कोण नाही म्हणेल? मी तिथेच चटईवर ठिय्या मांडला आणि आजी लाडू कसे बनवतात, हे अगदी जवळून अनुभवलं.
बनवण्याची पारंपरिक पद्धत: ना मशीन, ना केमिकल
शहरातल्या मिठाईच्या दुकानात कसं असतं? मशीनने सगळं दळलं जातं, साखरेचा पाक केला जातो, प्रिजर्व्हेटिव्ह्ज टाकले जातात. पण इथे मोखाड्यात? सगळं कसं एकदम नॅचरल! आजींनी मला ती सोपी पण कष्टाची पद्धत सांगितली:
- तांदूळ स्वच्छ करणे: जंगलातून आणलेला तो कुड्याचा तांदूळ आधी नीट साफ केला जातो.
- खमंग भाजणी: चूल पेटवून, लोखंडी कढईत तो तांदूळ मंद आचेवर छान तांबूस होईपर्यंत भाजला जातो. तो भाजताना जो सुगंध सुटतो ना, त्यानेच अर्धी भूक भागते!
- कुटणे: भाजलेला तांदूळ थंड झाल्यावर मिक्सरमध्ये नाही, तर उखळ-मुसळाने किंवा पाट्यावर हाताने कुटला जातो. त्यामुळे त्याची चव तशीच राहते.
- गुळाचा पाक आणि इतर साहित्य: यात साखर अजिबात वापरली जात नाही. अस्सल सेंद्रिय गूळ, गाईचं साजूक तूप, थोडी वेलची आणि हवे असल्यास थोडे डिंक किंवा सुकामेवा.
- लाडू वळणे: गुळाचा पाक चवीनुसार तयार करून त्यात हे कुटलेलं मिश्रण टाकतात आणि गरम गरम असतानाच हाताला पाणी लावून गोल गरगरीत लाडू वळले जातात.
हे सुद्धा वाचा : मनोरचा ‘बुधवार बाजार’: पालघरमधील सर्वात मोठा आणि रंगीबेरंगी साप्ताहिक हाट
चव कशी असते? (एक अभूतपूर्व अनुभव)
जेव्हा आजींनी तो कोमट लाडू माझ्या हातावर ठेवला, तेव्हाच मला समजलं की हे काहीतरी विशेष आहे. दिसायला हा लाडू नेहमीच्या बुंदीच्या किंवा रव्याच्या लाडूसारखा चकचकीत नसतो. याचा रंग थोडा गडद तपकिरी असतो.
मी पहिला घास घेतला… आणि बापरे! तोंडात चवीचा जणू स्फोट झाला.
सुरुवातीला गुळाची छान गोडी लागते, मग साजूक तुपाचा मऊपणा जाणवतो आणि शेवटी त्या कुड्याच्या तांदळाची एक हलकीशी, अतिशय सुंदर कडवट-औषधी चव जिभेवर रेंगाळते. ती चव अजिबात नकोशी वाटत नाही, उलट ती त्या गोडपणाला अशी काही बॅलन्स करते की तुम्ही एक लाडू खाऊन थांबच शकत नाही. मी एका दमात दोन लाडू फस्त केले!
आरोग्याचा खजिना: दुकानातल्या मिठाईपेक्षा १०० पटीने भारी
आजकाल शहरात लोक आरोग्यासाठी कितीतरी पैसे खर्च करतात, डाएट फूड खातात. पण आमच्या मोखाड्याच्या या पारंपरिक लाडूत जे औषधी गुणधर्म आहेत, ते कोणत्याही सप्लिमेंटमध्ये मिळणार नाहीत.
- पोटाच्या विकारांवर गुणकारी: कुड्याचा तांदूळ पोटाच्या आजारांसाठी, विशेषतः जंत किंवा पोटदुखीवर रामबाण उपाय मानला जातो.
- प्रतिकारशक्ती वाढवणारा: पावसाळ्यात होणारे सर्दी-खोकल्याचे आजार या लाडूच्या सेवनाने दूर राहतात.
- अस्सल ऊर्जा: यात लोह (आयर्न) भरपूर असतं कारण यात गूळ आणि नैसर्गिक बिया असतात. गरोदर महिलांसाठी किंवा बाळंतिणीसाठी हा लाडू अत्यंत पौष्टिक मानला जातो.
कोणत्याही दुकानात का मिळत नाही ही चव?
तुम्ही विचार कराल, जर हा लाडू इतका भारी आहे, तर मुंबई-ठाण्याच्या किंवा पालघरच्या मोठ्या मिठाईच्या दुकानात का मिळत नाही?
याचं कारण म्हणजे ‘व्यापारीकरणाचा अभाव’ आणि ‘अस्सलता’. हा लाडू बनवण्यासाठी लागणारा कुड्याचा तांदूळ खूप मर्यादित प्रमाणात मिळतो. तो वर्षभर उपलब्ध नसतो. दुसरी गोष्ट म्हणजे, हा लाडू बनवायला जे प्रेम, जे कष्ट आणि जी चुलीची ऊब लागते, ती मोठ्या कारखान्यांमध्ये किंवा गॅसच्या शेगडीवर येऊच शकत नाही. ही मोखाड्याच्या मातीची आणि तिथल्या माणसांच्या हाताची जादू आहे.
हे सुद्धा वाचा : साखरे धरणाच्या पलिकडे: विक्रमगडमधील ३ अशे धबधबे जे गुगल मॅपवरही सापडणार नाहीत!
शेवटचं आणि मनातून सांगायचं तर…
मित्रांनो, आपला पालघर जिल्हा फक्त निसर्गाच्या बाबतीतच श्रीमंत नाही, तर अशा अनमोल खाद्यसंस्कृतीच्या बाबतीतही तितकाच समृद्ध आहे. मोखाड्याचे हे ‘कुड्याच्या तांदळाचे लाडू’ म्हणजे केवळ एक खाद्यपदार्थ नाही, तर ते इथल्या आदिवासी संस्कृतीचं, त्यांच्या निसर्गाशी असलेल्या घट्ट नात्याचं एक गोड प्रतीक आहे.
कधी पालघर बाजूला आलात, किंवा जव्हार-मोखाड्याच्या वाटेला गेलात, तर तिथल्या स्थानिक बांधवांना या लाडूबद्दल नक्की विचारा. विकत घेऊन किंवा एखाद्याच्या घरी पाहुणे म्हणून हा लाडू नक्की खाऊन बघा. कारण ही ती चव आहे, जी तुम्हाला कोणत्याही फाईव्ह स्टार हॉटेलच्या मेन्यू कार्डमध्ये शोधूनही सापडणार नाही!
चला, मग कधी जाताय मोखाड्याला हा आगळावेगळा लाडू खायला?