नागलीची भाकरी आणि रानटी कोंबडी: विक्रमगडच्या आजींच्या हाताची चुलीवरची अस्सल चव!

लेखक: नितेश काठ्या (पालघर)

काही चवी अशा असतात, ज्या फक्त जिभेवर रेंगाळत नाहीत, तर थेट काळजाला भिडतात. आजकाल आपण शहरात राहून मोठ्या हॉटेल्समध्ये जातो, हजारो रुपये खर्च करतो, ‘ऑथेंटिक’ आणि ‘देसी’ जेवणाच्या नावाखाली काय काय तरी खातो. पण खरं सांगू? ज्या चवीत माणसाची माया, निसर्गाचा सुवास आणि पूर्वजांची परंपरा असते, ती चव फाईव्ह स्टार हॉटेल्सच्या शेफलाही कधी जमणार नाही.

मी नितेश काठ्या. पालघरच्या मातीतलाच. गेल्या आठवड्यात मी पालघर जिल्ह्यातील ‘विक्रमगड’ भागात गेलो होतो. विक्रमगड म्हणजे निसर्गाचं एक असं वरदान, जिथे पोहोचल्यावर शहरातला सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून जातो. पण या वेळेस माझा हा दौरा फक्त फिरण्यासाठी नव्हता. या प्रवासात मला जी तृप्ती मिळाली, ती तिथल्या एका छोट्याशा कौलारू घराच्या अंगणात, एका आजींच्या हाताच्या जेवणाने दिली.

आज मी तुम्हाला त्याच अनुभवाच्या सफरीवर घेऊन जाणार आहे. हा फक्त एका जेवणाचा अनुभव नाही, तर माझ्या पालघरची संस्कृती, इथली माती, इथला निसर्ग आणि इथल्या माणसांच्या जगण्याचा एक जिवंत दस्तऐवज आहे. चला तर मग, माझ्यासोबत अनुभवा—नागलीची गरमागरम भाकरी आणि चुलीवरचं रानटी कोंबडीचं झणझणीत रस्सा!

विक्रमगडचा रस्ता आणि निसर्गाची जादू

पावसाळा नुकताच सुरू झाला होता. पालघरच्या मुख्य शहरातून निघून जेव्हा माझी गाडी मनोर ओलांडून विक्रमगडच्या रस्त्याला लागली, तेव्हापासूनच आजूबाजूचं वातावरण बदलायला लागलं होतं. शहरातली ती सिमेंटची जंगलं, गाड्यांचे हॉर्न आणि माणसांची घाई कुठल्या कुठे मागे पडली होती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना पसरलेली हिरवीगार झाडी, तांदळाची नवीनच लावणी झालेली शेतं आणि डोंगरांवरून उतरणारे धुक्याचे लोट… हे सगळं पाहून मन अगदी प्रसन्न झालं होतं.

गाडीची काच खाली केल्यावर ओल्या मातीचा तो सुगंधी सुवास थेट नाकात भरला. हा सुवास जगातल्या कोणत्याही महागड्या अत्तरापेक्षा भारी असतो. विक्रमगडच्या दिशेने जाताना वाटेत छोटे छोटे पाडे (आदिवासी वस्ती) लागत होते. कौलारू घरं, घराच्या बाहेर बांधलेली गुरं, आणि अंगणात खेळणारी लहान मुलं… हे दृश्य पाहताना असं वाटत होतं की मी भूतकाळात, म्हणजेच माझ्या बालपणात आलो आहे.

जसा मी विक्रमगडच्या एका दुर्गम पाड्यात पोहोचलो, तसा माझ्या मोबाईलचा नेटवर्क गायब झाला. आधी वाटलं की अरेरे, आता जगाशी संपर्क तुटला. पण काही वेळातच जाणीव झाली की, मोबाईलचं नेटवर्क गेलं म्हणूनच खऱ्या अर्थाने मी निसर्गाशी आणि स्वतःशी जोडलो गेलो.

विक्रमगडचा स्थानिक ‘आठवडी बाजार’

आजींच्या घरी जाण्याआधी मी विक्रमगडच्या मुख्य बाजारपेठेत थांबलो होतो. कारण तिथला ‘आठवडी बाजार’ अनुभवणं ही एक वेगळीच पर्वणी असते. पालघरच्या ग्रामीण भागात आठवड्यातून एकदाच हा बाजार भरतो, जिथे आजूबाजूच्या पाड्यांवरील लोक स्वतःच्या शेतात पिकवलेला भाजीपाला, जंगलातून आणलेली रानफळं आणि ताजे मासे विकायला येतात.

बाजारात पोहोचताच मला एका वेगळ्याच दुनियेचा अनुभव आला. तिथे कोणतीही आधुनिक दुकानं नव्हती, तर जमिनीवर गोणपाटाची पोती अंथरून त्यावर वेगवेगळ्या रानभाज्या मांडलेल्या होत्या.

• रानभाज्यांचा खजिना: पावसाळ्यात पालघरमध्ये मिळणाऱ्या रानभाज्या आरोग्यासाठी खूप चांगल्या असतात. तिथे मला ‘कवळं’, ‘शेवग्याची पानं’, ‘लोथी’, ‘बांबूचे कोंब’ (ज्याला स्थानिक भाषेत ‘वांभा’ म्हणतात) आणि वेगवेगळ्या प्रकारची अळूची पानं पाहायला मिळाली.
• अस्सल मसाल्यांची दुकानं: बाजाराच्या एका कोपऱ्यात जुने सुके मसाले, अख्खे धणे, काळी मिरी, आणि कोकणी पद्धतीचा गरम मसाला विकणारे आजोबा बसले होते. त्यांच्या मसाल्यांचा वास संपूर्ण बाजारात पसरला होता.

मी तिथे फिरत असतानाच मला जाणवलं की, इथली खरेदी-विक्री फक्त पैशांसाठी होत नाही, तर त्यात एक आपुलकी असते. लोक एकमेकांची विचारपूस करत होते, सुखा-दुःखाच्या गोष्टी शेअर करत होते. याच बाजारातून मी आजींसाठी काही ताज्या रानभाज्या आणि थोडे सुके मसाले विकत घेतले आणि आजींच्या घराच्या दिशेने निघालो.

सुमित्रा आजी आणि त्यांचे कौलारू घर

डोंगराच्या अगदी पायथ्याशी, एका मोठ्या आंब्याच्या झाडाखाली सुमित्रा आजींचं घर आहे. घर अगदी साधं—मातीच्या भिंती, त्यावर छानसं सारवण केलेलं आणि वर कौलारू छप्पर. घराच्या पुढच्या अंगणात तुळशी वृंदावन होतं आणि आजूबाजूला कोंबड्या-बकऱ्या फिरत होत्या.

वयाची सत्तरी ओलांडलेली सुमित्रा आजी, चेहऱ्यावर अनुभवाच्या अनेक सुरकुत्या, पण डोळ्यांत कमालीची चमक आणि ओठांवर सादं, निष्पाप हसू. मी गाडीतून उतरून जसा त्यांच्या अंगणात गेलो, तसं आजींनी मला ओळखलं.

“अरे नित्या, आलास व्हय? किती दिवस झाले बघितलं नाही तुला! बस, हात-पाय धुवून घे. आज तुला काय खायचंय सांग,” आजींनी त्यांच्या अस्सल गावरान बोलीत विचारलं.

मी म्हणालो, “आजी, आज मला शहरातलं काहीच नको. आज मला तुझ्या हाताची चुलीवरची नागलीची भाकरी आणि रानटी कोंबडी खायची आहे.” आजी हसल्या आणि म्हणाल्या, “अरे मग काय काळजी? तू बस, मी लगेच तयारीला लागते.”

पाट्या-वरवंट्यावरील मसाल्याची जादू

आजच्या काळात आपण मिक्सर किंवा फूड प्रोसेसर वापरतो. बटण दाबलं की मसाला तयार होतो. पण आजी म्हणतात, “मिक्सरच्या मसाल्याला ती चव नसते रे, तो मसाला गरम होतो आणि त्याची मूळ चव निघून जाते. खरी चव तर पाट्या-वरवंट्यावरच येते.”

आजींनी स्वयंपाकघराच्या ओट्यावरून तो काळाकुट्ट दगडी पाटा काढला. त्यावर आधी पाणी टाकून तो स्वच्छ धुतला. मग त्यांनी मसाल्याची तयारी सुरू केली:

1. सुकं खोबरं आणि कांदा: आजींनी सुकं खोबरं आणि कांदा थेट चुलीच्या निखाऱ्यावर भाजून घेतला. त्यामुळे त्या मसाल्याला एक छान ‘स्मोकी’ (धुरीचा) फ्लेवर येतो.
2. आले-लसूण आणि कोथिंबीर: शेतातून तोडलेली ताजी कोथिंबीर, गावरान लसूण आणि आल्याचे तुकडे.
3. घरगुती काळा मसाला: आजींनी स्वतःच्या हाताने उन्हात वाळवून, कांडप यंत्रात कुटून आणलेला तो लाल-काळा तिखट मसाला.

जेव्हा आजींनी तो वरवंटा हातात घेतला आणि पाट्यावर मसाला वाटायला सुरुवात केली, तेव्हा त्या शांत वातावरणात एक सुंदर नाद घुमू लागला—सळ-सळ, कुट-कुट… आजींचे म्हातारे हात त्या दगडावर एवढ्या लयीत चालत होते की मी फक्त पाहतच राहिलो. काही वेळातच तो हिरवा-काळा दाट मसाला तयार झाला. त्याचा सुवास एवढा तीव्र आणि छान होता की माझ्या भुकेची तीव्रतेने वाढ झाली.

काळ्या मातीचं धन: नागलीची भाकरी

मसाला वाटून झाल्यावर आजींनी आधी भाकरी करायला घेतल्या. पालघर, जव्हार, मोखाडा या आदिवासी बहुल भागात ‘नागली’ (नाचणी/रागी) हे मुख्य अन्न आहे. ही नागली आजींच्या स्वतःच्या शेतातली होती, ज्याला कोणत्याही रासायनिक खताचा स्पर्श झाला नव्हता.

१. पीठ मळण्याची कला

आजींनी एका लाकडी परातीत नागलीचं ते काळसर-तांबूस पीठ घेतलं. त्यात थोडं कोमट पाणी टाकलं. पीठ मळणं हे भाकरीच्या यशाचं सर्वात मोठं रहस्य आहे. आजींनी हाताच्या तळव्याने ते पीठ एवढं मऊ आणि एकजीव मळलं की पिठाला कुठेही तडे जात नव्हते.

२. भाकरी थापण्याचा नाद

पीठ मळून झाल्यावर आजींनी त्याचा एक मोठा गोळा घेतला. आणि मग सुरू झाली खरी जादू. डाव्या हातावर गोळा ठेवून उजव्या हाताच्या बोटांनी त्यांनी तो फिरवला आणि मग परातीत ठेवून हाताच्या तळव्याने भाकरी थापायला सुरुवात केली.

चप-चप-चप-चप… तो आवाज ऐकताना एक वेगळाच आनंद मिळत होता. पाहता पाहता, अगदी काही सेकंदांत एक मोठी, गोल आणि काठ पातळ असलेली सुंदर भाकरी तयार झाली.

३. खापराच्या तव्यावरची शेकणी

चुलीवर आजींनी मातीचा तवा (ज्याला स्थानिक भाषेत ‘खापर’ म्हणतात) ठेवला होता. मातीच्या तव्यावर जेवण बनवण्याचे अनेक आरोग्यदायी फायदे आहेत आणि यामुळे जेवणाची चव दुपटीने वाढते. तवा चांगला तापल्यावर आजींनी ती भाकरी अलगद त्यावर टाकली. वरच्या बाजूने थोडं पाणी लावलं. एका बाजूने भाकरी शेकल्यावर ती उलटली. आणि शेवटी, ती भाकरी जेव्हा तवा बाजूला करून थेट चुलीच्या जळत्या लाकडाच्या निखाऱ्यावर ठेवली… बापरे! ती भाकरी अशी टम्म फुगली, जणू काही एखादा फुगाच!

त्या नागलीच्या भाकरीचा जो खरपूस सुवास सुटला होता ना, त्याने माझ्या पोटात भुकेचे गोळे उठायला सुरुवात झाली होती.

मुख्य आकर्षण: चुलीवरची रानटी कोंबडी (गावरान चिकन)

आता वळूयात आजच्या बेताच्या राजाकडे—म्हणजेच रानटी कोंबडी. ही कोंबडी पोल्ट्रीतली नव्हती, तर गावातल्याच अंगणात मुक्तपणे फिरणारी, नैसर्गिक अन्न खाऊन मोठी झालेली अस्सल गावरान कोंबडी होती. या कोंबडीच्या मांसाची चव आणि पोत पांढऱ्या बॉयलर कोंबडीपेक्षा पूर्णपणे वेगळा असतो.

१. फोडणीचा तो झणझणीत वास

आजींनी चुलीवर एक काळं पडलेलं ॲल्युमिनियमचं पातेलं ठेवलं. त्यात घाण्याचे गोडतेल टाकलं. तेल चांगलं तापल्यावर त्यात बारीक चिरलेला कांदा टाकला. कांदा गुलाबी रंगावर परतून झाल्यावर आजींनी तो पाट्यावर वाटलेला ओला मसाला त्यात टाकला.

जसा तो मसाला तेलात गेला, तसा एक शशशशss असा आवाज आला आणि संपूर्ण अंगणात मसाल्याचा एक झणझणीत, सुवासिक सुटला. मला दोन-तीन ठसकेही लागले, पण तो सुवास एवढा भारी होता की मी तिथून हललो नाही.

२. संथ आचेवर शिजणारं मांस

मसाल्याने तेल सोडल्यावर आजींनी त्यात रानटी कोंबडीचे तुकडे टाकले. घरगुती तिखट, हळद आणि चवीपुरतं खडे मीठ (जाडं मीठ) टाकून ते सगळं व्यवस्थित हलवलं. आजी म्हणाल्या, “नित्या, गावरान कोंबडी शिजायला वेळ लागतो रे. तिला गॅसवर शिटी मारून नाही शिजवायचं. ती या चुलीच्या लाकडाच्या आचेवर, स्वतःच्याच रसात हळूहळू शिजली पाहिजे, तरच चव उतरते.”

आजींनी पातेल्यावर एक पाटा (झाकण) ठेवलं आणि त्यावर थोडं पाणी ठेवलं. चूल संथपणे जळत होती. लाकडाचा लालभडक निखारा त्या पातेल्याला खालून उष्णता देत होता. साधारण पाऊण-एक तास ते मांस त्या मसाल्यात मुरत शिजत होतं.

३. रश्श्याची ती तर्री!

जेव्हा आजींनी झाकण काढलं… तो क्षण मी कधीच विसरू शकत नाही. रानटी कोंबडी पूर्णपणे शिजली होती. त्या काळ्या-तांबड्या मसाल्याचा दाट रस्सा तयार झाला होता आणि त्यावर लालभडक तेलाची तर्री (कट) तरंगत होती. वरून आजींनी हाताने तोडून ताजी कोथिंबीर टाकली. तो रस्सा पाहूनच तोंडात पाणी आलं होतं.

जेवणाचा तो सुवर्णक्षण: पत्रावळीवरचा थाट

दुपारचे दीड वाजले होते. भुकेने जीव व्याकुळ झाला होता. आजींनी घराच्या ओट्यावर चटई अंथरली. माझ्यासमोर पळसाच्या पानांची सुंदर, हाताने विणलेली पत्रावळी ठेवली.

पत्रावळीवर आजींनी आधी ती गरम, मऊ आणि खरपूस शेकलेली नागलीची भाकरी ठेवाइली. बाजूला एका वाटीत रानटी कोंबडीचा तो गरमागरम, वाफाळलेला रस्सा आणि मांसाचे दोन-तीन तुकडे वाढले. सोबत तोंडी लावायला शेतातलाच ताजा उपटलेला पांढरा कांदा आणि लिंबाची फोड.

मी पहिला घास घेतला… नागलीच्या भाकरीचा एक तुकडा तोडला, तो त्या रानटी कोंबडीच्या दाट, झणझणीत रश्श्यामध्ये बुडवला. तो घास तोंडात टाकला आणि… क्षणभर मी डोळे बंद केले.

काय ती चव होती!

ती नागलीची भाकरी तोंडात टाकताच विरघळत होती, तिला एक मातीचा आणि चुलीच्या धुराचा गोडसर सुवास होता. आणि तो रानटी कोंबडीचा रस्सा… बापरे! पाकीटबंद मसाल्यांचा कृत्रिम तिखटपणा नाही, तर पाट्यावर वाटलेल्या मसाल्यांचा एक नैसर्गिक, समृद्ध आणि खोल स्वाद होता. रानटी कोंबडीचं मांस थोडं चिवट पण चवीला एवढं अप्रतिम होतं की चिकनचा प्रत्येक रेशा त्या मसाल्याने भरलेला होता.

मी एकामागून एक दोन भाकऱ्या कधी संपवल्या, माझं मलाच कळलं नाही. शेवटी आजींनी मला भातासोबत खायला थोडा सुका रस्सा दिला. जेवण झाल्यावर मी तृप्तीची एक मोठी ढेकर दिली. तो आनंद आणि ते समाधान जगातील कोणत्याही सुख-सुविधेपेक्षा खूप मोठं होतं.

आजींच्या शिदोरीतल्या काही गोष्टी

जेवताना मी आजींशी गप्पा मारत होतो. आजी सांगत होत्या की, आजकालची तरुण मुलं शहरात जातात आणि तिथलं जंक फूड खातात, ज्यामुळे त्यांची प्रकृती बिघडते.

“अरे नित्या, ही नागली आहे ना, हे आमच्या गरिबांचं बदाम-पिस्ता आहे. यात एवढी ताकद आहे की, आमची माणसं उन्हातान्हात दिवसभर शेतात राबतात, तरी त्यांना कधी थकवा येत नाही. आणि ही कोंबडी? ही आम्ही प्रेमाने पाळतो, निसर्गाच्या कुशीत वाढते. यात कोणतीही औषधं नसतात. म्हणूनच आमची हाडं अजूनही मजबूत आहेत.”

आजींचं ते बोलणं किती खरं होतं! आपण आरोग्यासाठी काय काय गोळ्या खातो, डाएट करतो, पण आपल्याच मातीत, आपल्याच पूर्वजांच्या खाण्यात आरोग्याचा केवढा मोठा खजिना दडलेला आहे, हे आपण विसरत चाललोय.

पालघरच्या खाद्यसंस्कृतीचे महत्त्व आणि आजची स्थिती

आज आपण जागतिकीकरणाच्या युगात जगत आहोत. पिझ्झा, बर्गर आणि पास्ता घराघरांमध्ये पोहोचले आहेत. पण आपल्या या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचं काय? पालघर जिल्ह्याची ही जी खाद्यसंस्कृती आहे—नागली, वरीचा भात, रानभाज्या, ताजे मासे—ही फक्त चवीपुरती मर्यादित नाही, तर ती इथल्या भौगोलिक रचनेशी आणि हवामानाशी जोडलेली आहे.

दुर्दैवाने, आजची नवीन पिढी या चवी विसरत चालली आहे. शहरात राहणाऱ्या अनेकांना तर हेही माहीत नसतं की नागलीची भाकरी कशी बनवली जाते. आजींसारख्या जुन्या पिढीच्या व्यक्ती जोपर्यंत आहेत, तोपर्यंतच ही कला आणि ही चव जिवंत आहे. म्हणूनच मला वाटलं की, हा अनुभव मी माझ्या लेखणीतून लोकांपर्यंत पोहोचवला पाहिजे, जेणेकरून आपल्या या समृद्ध परंपरेची जाणीव सर्वांना होईल.

हा अनुभव मला काय शिकवून गेला?

विक्रमगडच्या त्या लहानशा पाड्यातून, आजींचा निरोप घेऊन जेव्हा मी परत माझ्या गाडीत बसलो, तेव्हा माझं पोटच नाही तर मनही भरून आलं होतं. आजींनी मला जाताना घरातल्या नागलीचं पीठ आणि थोडा काळा मसाला एका पिशवीत बांधून दिला. ती पिशवी म्हणजे माझ्यासाठी कोणत्याही महागड्या भेटीपेक्षा खूप मौल्यवान होती.

हा अनुभव फक्त एक जेवण नव्हता. ती आपल्या संस्कृतीची, आपल्या मातीची आणि आपल्या माणसांची ओळख होती. चुलीवरच्या त्या जेवणात एक ‘ह्युमन टच’ होता, जो तुम्हाला कुठल्याही मशीनने बनवलेल्या किंवा रेस्टॉरंटच्या जेवणात मिळणार नाही. आजींनी ते जेवण फक्त भूक भागवण्यासाठी नाही, तर अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने बनवलं होतं.

जर तुम्ही कधी पालघर भागात, विशेषतः जव्हार किंवा विक्रमगडला आलात, तर हायवेच्या मोठ्या हॉटेल्समध्ये जाण्याऐवजी, एखाद्या अशाच छोट्या गावात जा. तिथल्या माणसांशी बोला. आणि जर नशीब चांगलं असेल, तर एखाद्या आजींच्या हाताची नागलीची भाकरी आणि चुलीवरचं रानटी कोंबडी नक्की खाऊन बघा.

मी पैज लावून सांगतो, तुम्ही ती चव, तो सुवास आणि ती माणसं आयुष्यात कधीच विसरू शकणार नाही!

चला तर मग, पुन्हा भेटू अशाच एखाद्या अस्सल, मातीतल्या अनुभवासह. तोपर्यंत काळजी घ्या आणि खात राहा!

तुमचाच,

नितेश काठ्या (पालघरकर)