पालघर म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतो तो अथांग समुद्र, हिरवीगार झाडी आणि सह्याद्रीच्या कुशीत मानाने ताठ उभे असलेले कणखर गडकिल्ले. याच पालघर जिल्ह्यातल्या मनोरजवळ हायवेवरून जाताना डाव्या हाताला एक प्रचंड, उभा काळा कडा लक्ष वेधून घेतो—तो म्हणजे आपला अशेरीगड. इतिहास, निसर्ग आणि थरार यांचं एक अजब रसायन म्हणजे हा किल्ला.
मी नितेश काठ्या. पालघरच्या मातीतच जन्मलो आणि इथल्याच पाऊलवाटा तुडवत मोठा झालो. अशेरीगड माझ्यासाठी नवा नाही, लहानपणापासून अनेकदा तिथे गेलोय. पण काही दिवसांपूर्वी मी एका वेगळ्याच उद्देशाने अशेरीच्या पायथ्याशी असलेल्या खोडकोना आणि वाढण या बेस व्हिलेजमध्ये (पायथ्याची गावं) गेलो होतो. रात्रीची वेळ होती, आजूबाजूला किर्रर्र अंधार, फक्त रातकिड्यांची किरकिर आणि मध्येच दुरून येणारा वाऱ्याचा सुळसुळाट.
तिथे शेकोटीभोवती बसून गावातील काही अनुभवी गाईड्स आणि जंगलाच्या वाटांवर वर्षानुवर्षे फिरणाऱ्या ज्येष्ठ गावकऱ्यांशी मी गप्पा मारल्या. त्या रात्री त्यांनी जे अनुभवांचे पोतडे माझ्यासमोर उघडले, ते ऐकून अंगावर काटा आल्याशिवाय राहिला नाही. आम्ही नेहमी ज्या गडावर मज्जा करायला जातो, तिथे रात्रीच्या वेळी एक वेगळंच जग असतं… आणि तिथले खरे राजे आहेत—बिबट्या (Leopard). गावकऱ्यांच्या भाषेत सांगायचं तर, हे अशेरीगडाचे ‘रात्रीचे रक्षक’ आहेत.
१. अशेरीच्या जंगलातलं ‘ते’ दोन चमकणारे डोळे
शेकोटीत लाकूड सरकवत विष्णू मामांनी (वय ५२) सांगायला सुरुवात केली. विष्णू मामा गेली वीस वर्षे ट्रेकर्सना गडावर घेऊन जाण्याचं काम करतात.
“नितेशभाऊ, तुम्ही शहरातले लोकं दिवसा कॅमेरे घेऊन येता, हसता-खिदळता आणि निघून जाता. पण हा डोंगर रात्रीचा बोलतो. एकदा एका रात्री दोन ट्रेकर्सना वर गडकिल्ल्यावर तातडीने काही सामान पोहोचवायचं होतं. मी आणि माझा पुतण्या दोघंच निघालो. हातात फक्त एक बॅटरी (टॉर्च). गडाच्या मधोमध जो मोठा टप्पा आहे, जिथे मोठी झाडी लागते, तिथे अचानक हवेत एक वेगळाच वास आला. जंगलात वावरणाऱ्या माणसाला प्राण्याचा वास लांबूनच कळतो. मी पुतण्याचा हात धरला आणि बॅटरी सरळ समोर मारली.”
विष्णू मामांनी क्षणभर गती घेतली आणि डोळे मोठे करून म्हणाले:
“समोरून साधारण वीस फुटांवरून दोन डोळे शेकोटीसारखे चमकत होते. तो बिबट्या होता. अगदी शांत, ताठ उभा. आमच्या दोघांचे श्वास रोखले गेले. आम्ही जागेवरच गोठलो. मी हळूच पुतण्याला कानगोष्ट केली—’हालचाल करायची नाही, मागे हटायचं नाही.’ आम्ही बॅटरीचा उजेड त्याच्या डोळ्यांवरून बाजूला केला, कारण प्राण्याच्या डोळ्यांवर थेट प्रकाश टाकला की तो बिथरतो. आम्ही तिथेच उभे राहून देवाची प्रार्थना करत होतो. साधारण दोन मिनिटं तो आम्हाला बघत राहिला, त्याने एक संथ आळस दिला आणि शांतपणे बाजूच्या झाडीत निघून गेला. त्या रात्री कळलं की, आपण त्यांच्या घरात गेलोय, ते आपल्या घरात आलेले नाहीत.”
हे सुद्धा वाचा : मोखाड्याचे सुप्रसिद्ध ‘कुड्याच्या तांदळाचे लाडू’: कोणत्याही मिठाईच्या दुकानात न मिळणारी चव
२. गाईड्सचे आणि बिबट्यांचे ‘अलिखित नियम’
गावातील तरुण गाईड राहुलने पुढे सांगायला सुरुवात केली. राहुल म्हणाला की, इथल्या गावकऱ्यांमध्ये आणि बिबट्यांमध्ये वर्षानुवर्षांपासून एक अलिखित समजूतदारपणा आहे.
- आवाज करून चालणे: “आम्ही जेव्हा रात्रीचे कधी डोंगरावर जातो, तेव्हा मुद्दाम पायातल्या चपलांचा चप-चप आवाज करतो, किंवा हाताने काठी जमिनीवर आपटत चालतो. प्राण्याला आधीच कळू द्यावं की माणूस येतोय. बिबट्या हा अतिशय लाजाळू आणि सावध प्राणी आहे. त्याला अचानक समोर माणूस आलेला आवडत नाही, तसं झालं तरच तो हल्ला करतो. जर त्याला आधीच चाहुल लागली, तर तो स्वतःच रस्ता बदलतो.”
- पायथ्याच्या पाड्यांवरील रक्षणकर्ते: जंगलातल्या बिबट्यांची शिकार प्रामुख्याने रानडुकरं, माकडं आणि भेकर असतात. गावकरी सांगतात की, बिबट्या कधीही गावात येऊन माणसांवर विनाकारण हल्ला करत नाही. उलट, रात्रीच्या वेळी रानडुकरं जेव्हा गावकऱ्यांच्या भातशेतीचं नुकसान करायला येतात, तेव्हा हे बिबट्याच त्यांची शिकार करून शेतीचं रक्षण करतात. म्हणूनच गावकरी त्यांना शत्रू नाही, तर जंगलाचे राखणदार मानतात.
३. अशेरीच्या कड्यावरील ती गूढ डरकाळी
गप्पा मारता मारता रात्रीचे साडेअकरा झाले होते. शेकोटीची आग थोडी मंदावली होती, तितक्यात दुरून डोंगराच्या बाजूने एक खोल, घोगरा आवाज ऐकू आला. जणू कोणीतरी लाकूड करवतीने कापत असल्यासारखा आवाज (Sawing sound).
मी दचकलो, पण विष्णू मामा हसले. “घाबरू नको नितेश, हाच तो आवाज. बिबट्याची डरकाळी सिंहासारखी गगनभेदी नसते, ती अशी करवतीसारखी असते. तो त्याचा इलाका (territory) सांगतोय.”
मामांनी आणखी एक जुनी गोष्ट सांगितली:
“काही वर्षांपूर्वी गडाच्या वरच्या पाण्याच्या टाक्यांजवळ काही पर्यटकांनी रात्री मुक्काम केला होता. त्यांनी गावकऱ्यांचं ऐकलं नाही आणि दारू पिऊन गोंधळ घालत बसले. रात्रीच्या वेळी एका बिबट्याने पाण्याच्या टाक्यांच्या पलीकडच्या कड्यावर येऊन सलग तीन वेळा मोठी डरकाळी फोडली. तो आवाज इतका भयानक होता की, त्या पर्यटकांची नशा एका सेकंदात उतरली. त्यांनी रात्रीतच गाईड्सना फोन करून मदतीसाठी बोलावले. आम्ही वर गेलो आणि त्यांना सुखरूप खाली आणलं. जंगलात मस्ती चालत नाही, तिथे निसर्गाचे नियम पाळावेच लागतात.”
४. बिबट्यांची ‘ती’ माया
सगळ्याच गोष्टी काही थरारक किंवा भीतीदायक नव्हत्या. वाढण गावातील देवजी आजोबांनी एक मनाला स्पर्शून जाणारा प्रसंग सांगितला.
एकदा जंगलात लाकडं आणायला गेलेल्या काही महिलांना एका मोठ्या झाडाच्या ढोलीत बिबट्याची दोन छोटी, गोंडस पिलं दिसली. आई बिबट्या तिथे नव्हती, कदाचित शिकारीला गेली असावी. त्या महिलांनी पिलांना हातही लावला नाही किंवा त्यांना त्रास दिला नाही. त्या शांतपणे मागे फिरल्या आणि गावात येऊन सगळ्यांना सांगितलं की ‘त्या’ भागात काही दिवस कोणी जाऊ नका. पुढच्या दोन दिवसांत आई बिबट्याने आपल्या पिलांना तिथून सुरक्षित जागी हलवले.
हा प्रसंग सांगताना देवजी आजोबांच्या डोळ्यात एक वेगळाच आदर होता. ते म्हणाले, “आम्ही त्यांना जपतो, ते आम्हाला जपतात. हाच आमचा पाड्यातील धर्म आहे.”
माझ्या अनुभवातून: अशेरीला जाणाऱ्या ट्रेकर्सना माझी कळकळीची विनंती
त्या रात्री गावकऱ्यांशी बोलून आणि तो थरार स्वतः अनुभवून मला एक गोष्ट तीव्रतेने जाणवली. आपण ट्रेकर्स म्हणून जेव्हा गडकिल्ले फिरतो, तेव्हा आपण फक्त एक पर्यटक नसतो, तर आपण कोणाच्यातरी घरात पाहुणे म्हणून जात असतो.
जर तुम्ही पालघरच्या अशेरीगडावर किंवा इतर कोणत्याही किल्ल्यावर जात असाल, तर नितेश काठ्या म्हणून मी तुम्हाला काही गोष्टी नक्की सांगू इच्छितो:
हे सुद्धा वाचा : मनोरचा ‘बुधवार बाजार’: पालघरमधील सर्वात मोठा आणि रंगीबेरंगी साप्ताहिक हाट
१. स्थानिक गाईड्सना सोबत घ्या: त्यांना जंगलाची नस न् नस माहीत असते. कुठल्या वाटेवर प्राण्यांचा वावर आहे, कुठे पाणी आहे, हे त्यांच्या इतकं कोणालाच समजू शकत नाही. त्यांना रोजगारही मिळतो आणि तुमची सुरक्षाही राखली जाते.
२. रात्रीचा ट्रेक टाळा किंवा काळजी घ्या: अशेरीगडावर रात्रीच्या वेळी बिबट्यांचा वावर असतो. त्यामुळे प्रशासकीय नियमांचे पालन करा आणि रात्रीचा मुक्काम करताना स्थानिक गावकऱ्यांचा सल्ला नक्की घ्या.
३. कचरा आणि गोंधळ करू नका: गडावर प्लास्टिक टाकू नका. जंगलात मोठ्या आवाजात संगीत वाजवणं पूर्णपणे बंद करा, कारण यामुळे वन्यप्राणी बिथरतात आणि हिंस्त्र बनू शकतात.
शेवटी…
शेकोटी विझत आली होती आणि पूर्व दिशा हळूहळू उजळू लागली होती. अशेरीगडाचा तो भव्य कडा सकाळच्या कोवळ्या उन्हात न्हाऊन निघत होता. रात्री जंगलाचा जो रौद्र आणि गूढ चेहरा मी ऐकला होता, तो आता अगदी शांत वाटत होता.
अशेरीगड केवळ दगडा-धोंड्यांचा किल्ला नाही, तर तो या जंगलाचा, तिथल्या प्राण्यांचा आणि त्यांच्याशी जोडल्या गेलेल्या माणसांच्या संस्कृतीचा एक जिवंत भाग आहे. रात्रीचे ते ‘रक्षक’ आजही तिथेच आहेत, गडाची आणि जंगलाची राखण करत… अगदी शांतपणे, कोणाच्याही नकळत!
तुम्ही कधी अशेरीगडाला भेट दिली आहे का? किंवा जंगलातला असा एखादा थरारक अनुभव तुम्हाला आला आहे का? नक्की सांगा!